آلوئه ورا

 

 

ALOEVERA

 

 

آلوئه ورا محصولی از شیراز الوئه

 

دیگر نگران جوش ولکه های صورت خود نباشید!؟

گیاه شناسی:

گیاه آلوئه ورا از خانواده لیلیاسه یا سوسنیان است این گیاه تک لپه بوده و گلهای آن به رنگ زرد مایل به سبز میباشد. الوئه ها دارای گونه های متعددی از جمله,aloe ferox, aloe Africana spicata,aloe ds cap, aloe perryi back  aloeو ... ميباشند که فقط گونه Aloe Vera

دارای خواص دارویی میباشند و دیگر گونه ها یا دارای خواص کمی میباشند یا بی خواصیت یا زینتی هستند  که شیراز الوئه در مزرعه خود فقط گونه Vera را پرورش میدهد و این امر به تایید کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر نیز رسیده است.

پراکنش جغرافیایی:

 آلوئه ورا گیاهی بومی هندوستان ،جزایر آنتیل ، شمال آفریقا و آمریکای لاتین است که هم اکنون در جنوب کشورمان در استانهای هرمزگان وبوشهر به صورت اهلی کاشت می شود .

ترکیبات شیمیایی:

این گیاه دارای مواد موثره ای از جمله آلوئس،آلوئین ،ایزوباربالوئین،آمودین،ناتا لوئین،آلوئه امودین، صمغ ،رزین وموادی از مشتقات آنتراکینون گلیکوزیدها مانند کریزوفانیک اسید است.

خواص دارویی :

در قرن چهارم هجری شیخ الریس ابو علی سینا از  شیرابه حاصل از این گیاه برای درمان قطعی بیماریهای پوستی از جمله ؛اگزما ،کک ومک، لکه های حاصل از تششعات خورشید،جوشهای سرسیاه وچرکی ،سوختگیهای سطحی ، خارش پوست،پسوریازیس وهمچنین حساسیت های پوستی استفاده می کرده و در قرن حاضر نیز پس از آزمایشهای فارماکولوژِی و فارماکوگنوزی  ضمن تائید این مهم به کشفیات جدیدی نیز دست یافتند که از جمله آنان ،معالجه آسم ،به عنوان تونیک و کمک به رفع سوء هاضمه ،معالجه صرع ، درمان رماتیسم ،برخی اختلالات کبدی،درمان دیابت،دارای اثر مسهلی قوی،و دفع کرمک اطفال میباشد . مزاج آن گرم وخشک میباشد

آلوئه ورا را فقط با مارک شیراز الوئه بخرید و از ما مشاوره بگیرید

 

موارد استفاده:

 

•الوئه ورا دارای ویتامینها A,E,C,B6,B12,B2 می باشد و به علت دارا بودن ویتامینهای گروه B از تاثیرپرتوهای ماوراء بنفش ((UVA,UVB بر روی پوست صورت جلوگیری میکند همچنین در درمان کهیر ناشی از تابش خورشید مفید وقطعی  می باشد .

•روی صورت آقایان  بعد از اصلاح با تیغ زخمها و برشهایی بسیار کوچک و ذربینی ایجاد می شود که با چشم غیر مسلح قابل دیدن نمی باشد،این زخمها محل ورود باکتریها و ویروسهای عامل انواع بیماریهای پوستی و خونی می باشند که با مالش مقداری از ژل آلوئه ورا  بعد ازاصلاح می توان 100٪ از ورود انواع پاتوژنها جلوگیری کرد .

• ژل آلوئه ورا باعث افزایش تکثیر سلولهای اپیدرم وتحریک سنتز کلاژن والاستین  می شود که خود باعث جوان ماندن پوست وشادابی آن می شود.

•مقدار 1 تا2گرم ژل در آب گرم اثر محلل ،ضد عفونی کننده، و مقوی معده را دارد که باید قبل از غذا میل می شود .

•افرادی که دچارسوء هضم های ناشی از ضعف عمل دستگاه گوارش می باشند و افرادی که دچار بیماری دیابت میباشند(قند) مقدار1تا 2 گرم از ژل آلوئه ورا رادر یک لیوان آب گرم حل نموده و آن را قبل از غذا میل کنند .

•مقدار زیاد آن مسهل است و جهت بیماری یبوست بسیار مفید میباشد این دارو نیز اثر قاعده آور قوی دارد . در درمان بیماری اگزما  الوئه ورا را باید به صورت دار و روزانه 2 تا3 بار به صورت ضمادبا فاصله مصرف نمود .

موارد منع مصرف:

این داروجهت بیماریهای داخلی نباید برای خانمهای باردار و در دوران قائدگی تجویز شودولی جهت بیماریهای پوستی مشکلی ندارد.، همچنین جهت مصرف در بیماری کرمک کودکان باید زیر نظر پزشک باشد و برای کودکان زیر 8سال توصیه نمیشود

طرز استفاده: 

 

 

 ابتدامقداری از آلوئه ورا را جدا کنید سپس پوست آن را از ژل جدا کرده و ژل را به نقاطی از بدن که دچار بیماری هستند مالش دهید .خانمها باید قبل از استفاده تمامی مواد آرایشی را از روی صورت خود با آب گرم پاک کرده تا ژل ازمنافذ سلول پوست عبور کند.

 

الوئه ورا را فقط با مارک شیراز الوئه بخرید 

 

 

منابع :

 1- ابن سینا ، قانون فی طب  ،جلد4-3-2، انتشارات سروش . 2-آگون اشتال ،تجزیه وشناسایی مواد دارویی گیاهی ،ترجمه دکترهادی صمصام شریعت،انتشارات روزبهان. 3- پروفسور دیوید هافمن،نسخه های گیاهی برای افراد بالای 50 ،انتشارات سخن گستر 4- نورانی ،آیت الله مصطفی ، دایرةالمعارف بزرگ طب اسلامی. جلد 4 ، انتشارات ارمغان یوسف.5- زرگری ، علی، گیاهان دارویی،جلد 4، انتشارات دانشگاه تهران .

تهیه کننده وپخش آلوئه ورا در استان کرمان ،فارس،تهران،اصفهان،آذزبایجان شرقی مهندس شکراله زاده کارشناس گیاهان دارویی ومعطر همراه: [phone]

•Manufacturer, Exporter, Importer, and Distributor of Medicinal Plants

•To Supply and Distribute the Fresh Leaves of Aloe Vera

•Management: MR.Shokrollahzade.B.S

گل نسترن

 گل نسترن

نام علمي اين گياه Rosacaninal و نام خانوادگي گلسرخ Rosaceae (R.canescens Baker , R.campestris sw) است . در فرانسه به اين گياه R.des haies , Eglantier , Rosier deschiens مي گويند و در آسماني به اين گل [Hundsrose , Heckenrose] و در انگليسي به اين گل [Bird-briar,Dog-rose, Dog-briar] و در ايتاليا به اين گل Rosadel siepi , cynorrodo و در فارسي به اين گل ، گل نسترن مي گويند.

و در زبان عربي به اين گل ورودالسياج ، وردبري ، ورد الصيني( (wardessini(3)
ورد الكلب(4)  و اسامي عمومي ديگر: گل سگ ، شكجه ، گل سرخ وحشي(5) درخت نسترن (دليك) نام برده شده است.(6)

عموما گياهان به صورت درختچه هاي كوچك به ارتفاع 2 تا 3 متر هستند .(3) با شاخه هاي كماني به رنگ تيره و كبود و خارهاي پراكنده ، تيغ هاي ان در شاخه هاي اصلي مسطح و خميده و قاعده آن پهن است ولي در شاخه هاي گلدار كوتاه با تعداد بيشتري مي باشد .(4)

برگهاي آن منقم به 5 تا 7 برگچه بي كرك يا كركدار و منتهي به استيپولهايي است كه در برگهاي شاخه هاي فوقاني به ناحيه آزاد ولي در برگهاي تحتاني ، داراي 2 قسمت آزاد به حالت نسبتا قائم است . (3)

هر برگچه صاف و كبود رنگ ، گاهي روي رگبرگ كمي كرك است و در رگبرگ هاي پشت برگچه تارهاي غده اي وجود دارد ، برگچه ها داراي دندانه هاي اره اي نوك تيز كشيده ، روبه بالا .(4)

گلهاي انها به رنگ هاي مختلف گلي ، سفيد مايل به گلي يا سفيد(3) يا زرد يا صورتي به قطر 2 تا 8 سانتي متر و داراي يك عدد پا يك صاف و كم و بيش خزي به طول 5/0 تا 5/2 سانتي متر مي باشد.(4)

گلها داراي حالت منفرد و يا مجتمع به صورت گل آذين ديهيم است . كاسبرگ ها و گلبرگ هاي اين گياهان مانند انواع ديگر گل سر خ ، در بالاي برجستگي كوزه اي شكلي ديده مي شود كه درون آن برچه هاي متعدد جاي دارند. جدار داخلي قسمت كوزه اي شكل ، داراي الياف باريك ، نازك و ابريشمي است و در آن فندقه هاي متعدد بيضوي زاويه دار و بسيار سخت جا دارد كه ميوه حقيقي گياه است .(3)

ميوه آن گل مي باشد تخم مرغي و كوزه اي شكل كشيده و صاف با رنگ سرخ تيره با سرخ روشن كه سينور و دون نام دارد و دا نه هايي داخل آن قرار دارد. (4) سينور و دون پس از خشك شدن ، حالت سخت به خود مي گيرد. رنگ آن در اين هنگام قهوه اي قرمز، بوي آن ضعيف و طعم آن قابض است (3) جدار ميوه با طعمي ترش و اسيدي است.(4)

اهميت گل نسترن :

اين گياه گلي است خوشبو و زيبا كه داراي خواص داروئي متعدد است كه هم به صورت خوراكي و هم به صورت نمادي مصرف مي شود.(1)

گلبرگ هاي آن مصرف دارويي دارد كه اينجا چند نمونه از فرم مصرف آن قيد مي شود . افراديكه عرق بدنشان بوي بد مي دهد چنانچه از عصاره اعضاء اين گياه درحمام بعد از اتمام شستشو بر بدن خود بمالند بوي بد بدن را خوشبو مي سازد . اگر گلبرگ هاي سائيده شده اين گياه را با حنا مخلوط و بر بن موها بمالند سبب تقويت موها شده و پياز مو را قوي مي كند .

اگر با گلبرگ هاي آن گل قند درست كنند ( از عسل يا شكري  استفاده شود ) و روزي 4 تا 8 گرم از اين گل قند را بخورند سفيد شدن موهاي بدن را به تاخير مي اندازد . مفرح و مقوي اعصاب است و بوئيدن ان سبب تقويت قواي دماغي مي شود . مصرف آن سرعت جريان خون را در رگهاي پوست بدن زياد كرده و باعث لطافت پوست مي شود.(1)

تركيبات شيميايي :

قسمت گوشتدار جدار سينو رودون ، داراي اسيد هاي مختلفي مانند اسيد سيتريك ، اسيد ماليك ، قند ، تاتن و  ويتامين c به مقدار زياد است . (3) همچنين داراي اسيدنيكوتيك ، موسيلاژ ، نمك هاي آلي ، كاروتن و ويتامين A و B .(5)

خواص – كاربرد:

دم كرده برگ و گل نسترن جهت شستشوي زخم ها و اولستر ها ، سوختگيها و در درمان آنها به كار مي رود. (3)

بر روي شاخه هاي اين گل سرخ ، گاهي بر اثر گزش نوعي حشره (Rhodites rosal )Gynips برجستگي كوچك ، پوشيده از تار و به رنگ سبز مايل به قرمز به نام به دگار به وجود مي آيد.(3)

سينوز و دون يا قسمت كوزه اي شكل زير كاسبرگ نسترن از نظر طبيعت طبق نظر حكماي طب سنتي گرم و خشك است . خوردن گرد سينور و دون از خونريزي و بخصوص از خونريزي از سينه جلوگيري مي كند و قابض است. اگر 8 گرم آن را با آب بخورند اسهالهاي سخت را علاج مي كند و شياف آن مقوي رحم بده و رطوبت هاي رحم را خشك مي كند جوشانده ميوه گل سرخ بري خصوصا قسمت تازه گوشتدار خارجي آن چون داراي مقدار زيادي ويتامين c است اگر جوشاندن كمتر از 8-7 دقيقه به طول بينجامد براي رفع عوارض كمي ويتامين c در بدن نافع است .(6)

قسمت گوشتدار ميوه نسترن قابض است و در بيماريهاي  ناشي از ورم كليه ها و براي تسكين دردهاي ناشي از وجود سنگ كليه اثر مفيد دار و به صورت مربا مصرف مي شود.(6)

مقدار خوراك گرد سينور و دون به صورت دم كرده 50 گرم در هزار گرم آب جوش است و پس از دم كردن فنجان مصرف مي شود .(6)

به صورت گرد آن 1-5/0 گرم به عنوان مدر و قابض ضد كمي ويتامين c مصرف مي شود.(6)

از الياف داخل سينور و دون كه دانه ها را در برگرفته به عنوان ضد انگل آسكاريد دريچه ها مصرف مي شود و به مقدار 5/0 – 3/0 گرم مخلوط با عسل خورده شود.

كاربرد گل نسترن :

اين گياه دارويي است مفرح و مقوي اعصاب مصرف آن سرعت جريان خون را در رگها زياد كرده و باعث لطافت پوست مي شود.(1)

قسمت گوشتدار و كوزه اي شكل ( سينورودون ) به علت دارا بودن تاتن ، ويتامين c و مواد مختلف ديگر ، اثر ضد آسكوربوت ، قابض و مدر دارد از اين جهت در رفع حالت اسهالي مخصوصا در مسلولين ، اختلاط خوني انقباض غير ارادي ماهيچه هاي معده ، بيماري هاي ناشي از التهاب و ورم كليه ها ، درد هايي كه به علت پيدايش سنگ كليه عارض مي شود و غيره مي تواند به كار رود. بر اثر مدر بودن نيز مي توان از آن در موارد مختلف بودن آنكه عمل تحريك كننده بر روي مجاري ادرار داشته باشد ، استفاده به عمل آورد.

جوشانده قسمت گوشتدار سينورودون ، مشروط بر آنكه عمل جوشاندن بيشتر از 10 دقيقه طول نكشد ، به علت دارا بودن مقدار كافي از ويتامين c ، در رفع عوارض ناشي از كمبود اين ويتامين در بدن ، اثر بسيار مفيد ظاهر مي كند. از قسمت گوشتدار سينو رو دون به صور مختلف در تهيه كمپوت ، مارمالاد و غيره استفاده به عمل مي آورند.

تارهاي درون سينورودون ، اگر بر روي پوست بدن اثر داده شود ، ايجاد خارش شديد مي نمايد. بررسيهاي مختلف نشان داده است كه مصرف تارهاي مذكور به علت اثر تحريك كننده كه دارد ، چون موجب دفع كرم مي شود (Cazin) از اين جهت مي توان از ان جهت دفع آسكاريدها در اطفال استفاده به عمل آورد (3)كه بايد به مقدار 5/0 تا 3/0 گرم مخلوط با عسل خورده شود.(6)

بر روي شاخه هاي اين گل سرخ ، گاهي بر اثر گزش نوعي حشره Cynips (Rhodites rosael) برجستگي كوچك ، پوشيده از تار و به رنگ سبز مايل به قرمز به نام به دگار به وجود مي آيد. كه اثر درماني مهمي دارد . بررسي هايي كه بر روي به دگار به عمل آمده ، معلوم داشته كه اثر مقوي و رفع عرق در مسلولين دارد بعلاوه مصرف آن به طور محسوس باعث كاهش آلبومين در ادرار و از باد مقدار ادرار مي شود . براي آن اثر آرام كننده نيز قائل اند.

دم كرده برگ و گل نسترن جهت شستشوي زخمها و اولسرها ، سوختگي ها و در درمان آنها به كار مي رود.(3)

 استفاده هاي دارويي  :

دم كرده 50 در هزار قسمت كوزه اي شكل ، به عنوان قابض و آرام كننده . جوشانده آنها مشروط بر اينكه بيش از 10 دقيقه نجوشيده باشد به عنوان ضد آسكوربوت به كار مي رود. جوشانده 50 در هزار آن كه مدت جوشاندن طولاني باشد به طوري كه محلول به نصف حجم آن تقليل يابد به عنوان مدر و گرد ان به مقدار 50/0 تا 60/0 گرم به عنوان ضد آسكور بوت مصرف مي شود.

الف- 4 تا 8 گرم از آن رادر ليتر آب بجوشانيده و در طول روز به مرور بنوشيد . سياه سرفه را درمان مي كند .

ب- 50 گرم از آن را در يك ليتر آب 5 دقيقه بجوشانيده بعد آب صاف كرده آن را هر صبح و ظهر و شب يك فنجان بنوشيد براي رفع كمي ويتامين C در بدن نافع است .

ج- آن را نرم بساييد و 8 گرم آن را با آب سرد بخوريد . از خونريزي به خصوص خونريزي سينه جلوگيري مي كند ، قابض است و اسهالهاي سخت را علاج مي كند.

د- 50 گرم گوشت آن را خرد كنيد و در يك ليتر آب سرد 3 ساعت بخيسانيد بعد 5 دقيقه بجوشانيد و 15 دقيقه دم كنيد و آب آن را صاف و شيرين نموده و در طول روز چند بار آن را بنوشيد. تپش قلب را برطرف مي سازد. تشنجات عصبي يا پرش موضعي را رفع مي كند ، حبس البول يابند آمدگي ادار را درمان مي كند. بي خوابي را بر طرف مي سازد .

ر- با كوبيده ان شياف درست كنيد و شب ها در مهبل گذاريد. مقوي رحم بوده و رطوبتهاي رحم را خشك مي كند.

س- 50 گرم از تارهاي داخل ميوه نسترن را جمع آوري كرده و در يك ليتر آب جوش دم كنيد و اب صاف كرده آن را به مرور بنوشيد . ارام كننده و مدر و مقوي است .(4)

اكولوژي گل نسترن :

اين گياه بيشتر در نواحي گرم زمين مي رويد و به عنوان گل زيستي در نواحي معتدل نيز آورده شده است و پرورش داده مي شود.(1)

به منظور بررسي امكان احداث باغهاي گل سرخ ، تهيه گلاب و اسانس از آنها ؛ تغييرات اساسي در توليدات زراعي انجام شده است مناطق شمالي سمنان در بخش وسيعي تكيه بر ديواره جنوبي رشته كوههاي البرز دارد. زمين اين مناطق شني با بافت درشت است و شيب در اكثر مناطق تند است از آن جا كه محدوديت توليد منجر به عدم بازده اقتصادي شده چنانچه تغييري در الگوي كشت نشود باغهاي موجود به تدريج تخريب مي شود براي اجراي اين طرح نهال گل سرح از روستاهاي قمصر كاشان تهيه و در روستاهاي شهميرزاد كه از نظر اقليم و خاك مشابهت بسياري با قمصر داشت كشت مي گردد. ( در منطقه كوهستاني شمال سمنان سازگاري با گل نسترن اعلام شده است ) (2)

محل رويش : گرگان ، مازندارن ، گيلان ، آذربايجان ، كردستان ، كرمانشاه ، اصفهان ، لرستان ، فارس ، اطراف تهران ، كوههاي توچال در 2300 متري ، كرج و غيره (3)

اين گياه واريته هاي متعددي دارد كه در مناطق مختلف ايران در دامنه هاي البرز و دره كرج و زاگرس انتشار دارد و در دامنه هاي كوه الموت قزوين در 2000 متري ، در مشهد ، نيشابور ، اخلمد خراسان ، دامنه هاي دنا ، درسي سخت فارس ، لرستان ، اراك و همدان به طور پراكنده ديده        مي شود.(4)

طرز تكثير درگياهان دارويي و گل نسترن :

گياهان دارويي از طريق جنسي يا غير جنسي تكثير مي شوند.

كشت اين گياهان به مقدار زياد اقتصادي ترين ، روش است و بايد بذرهاي مناسب از انواع انتخاب شده ( به دليل بازده بالا و ميانگين بالاي مواد موثره آن ها ) كشت شوند.

بذر ها بايد به طور خطي كاشته شوند و گاهي ميان چين شده در فواصل بيشتري دوباره كاشته شوند تمام كشت بايد بر اساس اصول جاري كشاورزي وجين ، آبياري و كوددهي شود.

در مبارزه با گياهان هرز ، بيماري و انگلها بايد تا حداكثر امكان از به كار بردن مواد شيميايي خودداري كرده چرا كه باقي مانده اين مواد ممكن است براي بدن مفيد باشد.(7)

برداشت و فراوري گل نسترن :

ميوه هاي خشك شده را فقط يك سال مي توان نگهداري كرد آن هم در صورتي كه در محلي كاملا خشك گذارده شوند.

به غير از گياهان سالم نبايد گياه ديگري را چيد. هيچ گونه خرابي يا بريدگي داشته باشد و بايد به خوبي رشد كند و در آغاز فصل خشك شدن چيده شود.

جمع آوري بايد  گونه به گونه صورت بگيرد و هر گونه در سبد يا ظرف هاي كاغذي جداگانه جمع آوري شود. پس بايد عمل آورده شوند و هر چه سريع تر ، قبل از پلاسيده شدن ، خشك شوند.

زمان برداشت ميوه هاي اين گل شهريور ماه و مهر ماه مي باشد.(7)

در هنگام كشت گياه دارويي بايد نيازهاي طبيعي هر گونه را در نظر گرفت كه به پاره اي از آنها اشاره مي شود.

خاك ، آب و هوا : بايد طبيعت زمين ، مقدار حرارت ، نور و آب مورد نياز گياه در نظر گرفته شود.

كشت قبلي ، حاصلخيزي : تناوب مناسب كشت بر اساس تكنيك هاي كشاورزي و همچنين مقدار صحيح مواد غذايي ( ازت ، فسفر ، پتاس ، كلسيم و ميكروالمان و اوليگوالمان مورد نياز از قبيل ( روي ، مس ، برو...)

آماده كردن زمين و بذرپاشي : آماده كردن بسته كاشت قبل از بذرپاشي از قبيل : شخم ، داندانه كشي ، كودپاشي ، كرت بند و بذرپاشي با فواصل مناسب و آبياري .

مراقبتهاي زمان داشت: وجين علف هاي هرز به طور مداوم ، افزودن كودهاي حيواني يا شيميايي ، جابه جا كردن گياهان آسيب ديده و ناقص

برداشت : مشخص كردن زمان بهينه ، مراحل جمع آوري ، خشك كردن سريع و تهيه دارو.

اين گياه را بيشتر به شكل جوشانده مصرف مي كنند كه داراي اثر پيشگيرانه اي است ، زيرا كه مقاومت بدن را در برابر بيماريها و اپيدميها بالا مي برد.

نبايد اين ميوه را به مدت طولاني جوشاند.(7)

منابع :

1-  خسروي . سيد مهدي (1376) . كتاب گياهان دارويي و نحوه كاربرد آنها براي بيماريها مختلف در طب سنتي ،نشر محمد

2-  بي نام ، فروردين85 . بررسي سازگاري گل نسترن در كوهپايه هاي شمال سمنان . پژوهشكده اطلاعات و مدارك علمي ايران

3-  زرگري. دكتر علي (آذر 1367) . كتاب گياهان دارويي جلد دوم. موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

4-  شريفي. احمد (1384) كتاب اسرار گياهان دارويي . راهنماي شناخت و كاربرد گياهان طبي و درمان بيماريهاي مختلف (نسخه شفا 1 ) چاپ سوم . انتشارات حافظ نوين

5-  صمصام شريعت . دكتر سيد هادي (1383) كتاب گزيده گياهان دارويي . ناشر: انتشارات ماني

6-   ميرحيدر.حسين (1375) كتاب معارف گياهي . كاربرد گياهان در پيشگيري و درمان بيماريها . جلد سوم دفتر نشر فرهنگ اسلامي

7-  ولاك .ژان (1370) كتاب روشهاي كشت ، برداشت و شرح مصور رنگي 256 گياه (گياهان دارويي ). انتشارات قفنوس

HPLC

HPLC

High Performance Liquid Chromatography

کروماتوگرافي مايع با کارائي بالا

كروماتوگرافی HPLC یكی از تكنیك‌های بسیار خوب جداسازی تجزیه ای است زیرا این روش از حساسیت بالا جهت اندازه‌گیری كمی و شایستگی مناسبی جهت جداسازی گونه‌های ناپایدار در مقابل گرما می‌باشد.

این نوع كروماتوگرافی دامنه وسیعی در زمینه های مختلف جداسازی از جمله آمینواسیدها، پروتئین ها، و نوكلئیك اسیدها هیدروكربن‌ها، كربوهیدراتها، داروها، ترپنوئیدها ، حشره‌كش ها، آنتی‌بیوتیكها، استروئیدها دارد.

در اين روش اجزاي يك مخلوط به دليل متفاوت بودن سرعت حركت آنها به هنگام عبور از يك ماده از هم جدا مي شوند  در همه ي روش هاي كروماتوگرافي دو فاز وجود دارد . يكي از فازها بدون حركت است و فاز ساكن ناميده مي شود و فاز ديگر كه پيوسته جريان دارد و یک حلال است را فاز متحرك می نامند.

به علت آن که ، مواد با درجات گوناگون به فازهاي ساکن تمايل دارند، مي‌توان از اين خاصيت جهت جداسازي آنها از يکديگر استفاده نمود. زمان مورد نياز براي حرکت هر جزء در فاصله مشخص را مي‌توان براي تجزيه‌هاي کيفي به کار برد. همچنين مقدار اندازه‌گيري شده براي هر جزء جدا شده نيز جهت تجزيه کمي سودمند است.

اجزاء دستگاه HPLC

1-      مخزن حلال2-  پمپ3-  فشارسنج4-  پیش ستون5-  سیستم ورود نمونه  ( تزریق کننده)6-  ستون7-  آشکار ساز(ردیاب)8-  ثبات (آنالیزور)9-  مخزن جمع آوری10-  مانیتور11- پرینتر

وظایف اجزاء دستگاهHPLC

 •مخزن نمونه : در این مخزن که جنس آن از پلاستیک یا فلز ضد زنگ است  موادی را که میخواهیم  اجزاء آن را شناسایی کنیم  درون آن می ریزیم .

پمپ : این پمپ مواد مجهول را از مخزن به فشارسنج انتقال می دهد که سرعت پمپاژ آن توسط تکنسین دستگاه بسته به نوع مواد مجهول تنظیم می شود حداکثر فشار پمپ در HPLC 60 بار  در دقیقه است .

 •فشارسنج :فشار سنج  سرعت ورود مواد به داخل ستون HPLC را نشان می دهد و بسته به نوع مواد  می توان آن را تنظیم کرد .

4 - پیش ستون : به علت گران قیمت بودن ستون های HPLC درون این دستگاه یک سری پیش ستون تعبیه شده است که هنگام ورود نمونه ابتدا مواد از پیش ستون عبور میکنند پیش ستون  لوله ای است که با ماده ای مخصوص پر شده است و عمل برداشت و حذف ترکیبات مزاحمی را انجام می دهد که ممکن است سبب انهدام ستون اصلی شود .

5 –ستون : در HPLC اغلب از ستون‌هاي پر شده با ذرات ريز فاز ساکن استفاده مي‌شود. به همين علت سطح بيشتري از فاز ساکن در ستون در معرض اجزاء نمونه قرار مي‌گيرد و در نتيجه راندمان جداسازي در اين روش بيشتر از ساير روش‌هاي کروماتوگرافي است

جنس ستون فولاد ضد زنگ یا شیشه‌ای كه به طول cm100,50,30,25,15,10 و با قطر 2-6mm پر می‌شوند. مایع با سرعت جریان مناسب با پمپ وارد سیستم شده تا فشار ورودی افزایش داده شود. فاز متحرك دركل  دارای مخلوطی از حلال‌های قطبی نظیر الكل و غیر قطبی نظیر هیدروكربن‌ها است كه باید طوری انتخاب شود كه در آشكارساز مزاحمت ایجاد  نكند.

6- آشکار ساز :در آشکار ساز ردیابی مقادیر نمونه به کمک ثبت پی درپی جذب فرابنفش ،طیف جرمی ، ضریب شکست ،فلئورسانس (فلئورسانس:بازدادن پرتوهای نورانی بی درنگ پس از دریافت انرژی تابشی)

و هدایت الکتریکی امکان پذیر است  سیستم ناقل  جهت ثبت نتایج شامل سیم متحرکی است که از میان جریان محلول و نمونه حل شده  عبور می نماید  این امر سبب رسوب بر روی سیم می شود .رسوب حاصل تحت فرایند پیرولیز(تجزیه گرمایی)  قرار گرفته و مقدار آن بطور خودکار بر روی صفحه کروماتوگرام ثبت می شود.

باید توجه داشت که برای جدا سازی هر گروه  از ترکیبات گوناگون ردیاب های انتخابی وجود دارد ، با این وجود برخی از ردیابها جنبه عمومی دارند.

7- ثبات (کروماتوگرام )  : نموداري از پاسخ آشکارساز بر حسب زمان، حجم فاز متحرک يا فاصله است. اطلاعات مفيدي نظير ميزان پيچيدگي نمونه، تعداد اجزاء موجود در نمونه، مشخصات کيفي اجزاي نمونه، درک کمي از درصد گونه‌ها موجود در نمونه و مشخصه‌هاي کارايي ستون، به سادگي از کروماتوگرام قابل حصول هستند.

8- مخزن جمع آوری :پس از انجام عملیات آشکار سازی وثبت اطلاعات مواد به صورت جدا از هم و به تفکیک وارد مخازن جمع آوری  می شوند

9 – مانیتور :تمام  دادها ، پردازش ها وخروجی اطلاعات روی صفحه مانیتور قابل مشاهده می باشد

1-  پرینتر : تمام  اطلاعات از جمله نوع ماده ، جنس ماده، مقدار  و زمان آن را بر اساس استانداردی خواص روی کاغذ  کروماتو گرام چاپ می کند .

فاز متحرک : از یک یا چند حلال تشکیل شده است ،این حلال باید خالص باشد و اگر برای جدا نمودن مواد، از چند حلال استفاده می کنید  نباید بیش از سه نوع حلال مخلوط ومصرف نمود و باید توجه داشت که میزان مخلوط کردن آنها به میزان عدد100 باشد

مثال : نوعی حلال که از محلول بنزن ، کلروفرم و اسید استیک 96 درصد استفاده می شود باید به نسبت (10: 40: 50) باشد .

انتخاب حلال در کروماتوگرافی باید از روی درجه پلاریته (Eluotropic series ) ( دو قطبی)حلالها انجام پذ یرد ، هرچه حلال از پولاریته بالایی برخوردار باشد دارای اثر جدا کننده بیشتری خواهد بود .

فاز ثابت :

در HPLC اغلب از ستون‌هاي پر شده با ذرات ريز فاز ساکن استفاده مي‌شود. به همين علت سطح بيشتري از فاز ساکن در ستون در معرض اجزاء نمونه قرار مي‌گيرد و در نتيجه راندمان جداسازي در اين روش بيشتر از ساير روش‌هاي کروماتوگرافي است

نمونه در سيستم HPLC با استفاده از يک سوزن مخصوص وارد پيش ستون مربوطه مي‌شود، هم‌ زمان از يک حلال مخصوص جهت ترکيب شدن با نمونه استفاده مي‌شود. سپس نمونه با حلال مورد نظر ترکيب شده و وارد ستون مربوطه می شود و بر اساس ميزان قطبيت حلال و ترکيب از يکديگر جدا مي‌شوند. همچنین نمونه بر اساس زمان بازداري از يکديگر تفکيک مي‌شوند

 •در بازار تجارت فازهای ثابت گوناگونی وجود داردکه دربین آنها انواعی که دارای ساختمان سیلیسی می باشند بیشترین کاربرد را دارند اینگونه فازها از ذرات متخلخلی با قطر 10-5 میکرومتر تشکیل شده اند که گروههای سینالول ( Si-OH) موجود در آنها موجب ایجاد سطحی قطبی می شوند.

نوع دیگری از این فازها سیلیکاژل می باشند

كاربرد كروماتوگرافي مايع با کارایی عالی HPLC

1- جداسازی، خالص سازی و شناسائی پروتئین ها و ترکیبات آلی بویژه ترکیبات داروئی. همچنین در برخی از آزمایش های مربوط به تعیین غلظت داروها مورد استفاده قرار می گیرد .
2-در تحقیقات پروتومیک (تحقیقاتی که برروی پروتئین ها انجام می شود)، آنالیز و هضم پروتئین.

3-تعیین ساختار پلیمرها .

4-مقایسه ساختارهای پروتئین های مختلف .

تهیه کننده: محمد رسول شکراله زاده

تاتوره

تاتوره

تاریخچه گیاه

تاتوره به دو صورت علفی و درختی وجود دارد. تاتوره علفی بومی هندوستان و سواحل بحر خزر است همچنین گفته شده که بومی خاور نزدیک است اما به حالت وحشی در سراسر مناطق بایر و مزارع اروپا، آمریکا و آسیا انشتار دارد. در ایران در مناطق اطراف تهران، کرج، ری، راه تهران فیروزکوه، مناطق غیر مزروع اراک، آذربایجان، بلوچستان، مازندران، راه غازیان به چوکام و رودبار دشت به طور خودرو می روید. گونه های مختلف تاتوره از سی سال پیش به عنوان گیاهانی با اثرهای مفید دارویی کشت می شوند. تاتوره در کشورهای روسیه، چک، اسلواک، هند، رومانی، مجارستان در سطوح وسیعی کشت می شود. سالیانه 400 تا 500 تن گیاه خشک تاتوره مورد نیاز صنایع داروسازی مجارستان می باشد (2).

طبیعت گیاه تاتوره سرد و خشک است.

انواع دیگر تاتوره متل آمریکای جنوبی و تاتوره اینرمیس ابیسینی کشت می شود. که هر دو سرشار از آلکالوئیدهاست. تاتوره دارای سه گونه درختی، علفی، وحشی می باشد.

مشخصات گیاه شناسی تاتوره :

تاتوره علفی :

نام های دیگر تاتوره علفی تاتوله، بقم، طلانور و لغات عربی جوزالمانل و جوز ماثم امده است. به فرانسوی Endormie و Datura stramoine و به انگلیسی Datura و               Jim son weed گفته می شود. گیاه تاتوره از خانواده Solanaceae (تیره سیب زمینی) می باشد و نام علمی آن Datura stramonium و مترادف آن Datura tatula و از خانواده Solanaceae می باشد
تاتوره درختی :

نام محلی آن در بندرعباس پرمنگنات یا پرمنگناس در بلوچستان داتوره و به عربی صفیر السلطان گفته می شود. در برخی از کتب آن را "بنج" نیز گفته اند. به فرانسوی                 Datura fastueuse از خانواده Solanaceae با نام علمی Datura metel می باشد. در مورد نام های علمی تاتوره درختی بین گیاه شناسان دنیا توافق کامل نیست و عده زیادی دو نام مترادف D. alba و D. fastuosa را مربوط به دو گیاه مستقل می دانند و مترادف D. metel ذکر       نمی کنند. ولی البته از نظر خواص کاملا مشابه هستند. تاتوره درختی به صورت درخت یا درختچه می باشد با برگ های تخم مرغی صاف و بدون کرک است. بعضی از آن ها کامل ولی برخی عمیقا دندانه دار است. گل های آن ها بوقی آویزان و بزرگ به رنگ ارغوانی و کپسول میوه آن ناصاف و سطح آن پوشیده از خار است. این گیاه در ایران در بندرعباس و بلوچستان می روید و به احتمال زیاد از خارج وارد کشور شده است.

تاتوره علفی گیاهی است یکساله و خیلی سمی بلندی آن در حدود یک متر یا کمی کمتر و ساقه آن استوانه ای است برگ های آن ناصاف و پهن و به طول ده تا پانزده و پهنای هفت تا هشت سانتی متر و به شکل مثلث نوک تیز است. در اطراف برگ بریدگی ها و شکستگی های نامنظم وجود دارد. گل های آن درشت و منفرد، بوقی شکل و به رنگ سفید یا بنفش است که در اواخر بهار ظاهر می شود. به دلیل داشتن گل های زیبا و درشت که دارد از گیاهان زینتی است که در باغ ها و       گل کاری ها کاشته می شود. میوه آن پوشینه است به شکل تخم مرغ، خارج آن خاردار است و داخل آن به چهار محفظه تشکیل می شود که حدود چهارصد دانه در آن چهار محفظه قرار دارد (3).

گونه های مختلف تاتوره، گیاهانی یک ساله یا چند ساله هستند که عمدتا در مناطق گرمسیری می روید تاکنون 15 گونه متعلق به جنس تاتوره شناخته شده است که 10 گونه آن در هند می روید. مهمترین گونه های تاتوره عبارتند از : استرامونیم، اینوکسیا، متل و متلوییدس.

گونه اینوکسیا : گیاهی است با ارتفاع 90 تا 120 سانتی متر که رشد سریعی دارد.        قسمت های فوقانی ساقه در مقایسه با قسمت تحتانی، انشعاب های بیشتری دارد. این گیاه پوشیده از کرک است و منشا آن مکزیک و نیز نواحی غربی هیمالیا گزارش شده است.

ریشه مستقیم، طول آن 20 تا 25 سانتی متر و دارای انشعاب های زیادی است. لایه خارجی ریشه به رنگ زرد روشن و قسمت داخلی آن زرد تیره است. برگ های متناوب، درشت پهنک و به شکل قلب یا تخم مرغی هستند و دمبرگ کم و بیش بلندی دارند. رنگ برگ ها سبز تیره است.

جام گل سفید و دارای 10 دندانه است. میوه از نوع کپسول، گوشتی و حجره دار است و سطح آن خاردار می باشد. میوه پس از رسیدن بر اثر شکاف های طولی باز می شود و بذرهای داخل ان بیرون می ریزند (میوه به حالت آویزان روی گیاه قرار می گیرد). بذرها لوبیائی شکل و رنگ آن ها قهوه ای روشن است. وزن هزار دانه ـآن 12 تا 15 گرم است (6و1).

گونه استرامونیم : ارتفاع این گیاه متفاوت است و به شدت به شرایط زیست محیطی محل رویش بستگی دارد و بین 30 تا 130 سانتی متر متغیر است. ارتفاع این گیاه در مناطق مرطوب به 200   سانتی متر می رسد. ریشه مستقیم، طول 10 تا 25 سانتی متر و دارای انشعاب های فراوانی بوده و رنگ آن سفید است. برگ ها طویل به طول 10 تا 15 سانتی متر و به پهنای 8 تا 10 سانتی متر و فاقد کرک هستند. رنگ برگ ها سبز روشن و اطراف آن بریدگی های کم و بیش عمیق وجود دارد. گل سفید رنگ و دارای پنج دندانه است. میوه از نوع کپسول، گوشتی و حجره دار و سطح خارجی آن دارای برجستگی است. میوه به طول 4 تا 5/4 سانتی متر و به پهنای 5/2 تا 4 سانتی متر و کم و بیش تخم مرغی شکل یا کروی است. داخل میوه، تعداد زیادی دانه های لوبیایی شکل به قطر 3 میلی متر وجود دارد. وزن هزار دانه 7 تا 10 گرم است. پیکر این گیاه نیز سمی و دارای بوی نامطبوع است که به خاطر وجود آلکالوئیدهای مختلف است (6).

اهمیت گیاه تاتوره از نظر داروئی و معطر :

از نظر ترکیبات شیمیایی در تاتوره درختی آلکالوئیدهای هیوسین، هیوسیامین، آتروپین و اسکوپولامین وجود دارد. در برگ های گیاه در حدود 426/0 درصد جمعا از انواع آلکالوئیدها وجود دارد. در دانه های گیاه در حدود 4262/0 درصد انواع آلکالوئیدها موجود است که قسمت عمده آن هیوسیامین است. در ریشه آن در حدود 356/0 درصد هیوسیامین وجود دارد. مقدار آلکالوئیدهای گیاه اگر همه بر حسب هیوسیامین حساب شود در گیاه خشک، در ریشه در حدود 35/0 درصد در دانه ها 33/0 درصد و در برگ های گیاه 23/0 درصد است. در دانه های گیاه به علاوه در حدود 12 درصد وزن ثابت و آلانتوان وجود دارد. در برگ های آن ویتامین C یافت می شود. در گیاه تاتوره رومانی 45 درصد کل آلکالوئیدها را ماده اسکوپولامین تشکیل می دهد. بیشترین نسبت آلکالوئیدها در گل های آن است.

از نظر شیمیایی تاتوره علفی دارای انواع متعدد و آلکالوئید است. آلکالوئیدهای مهم آن آتروپین، هیوسین و هیوسیامین می باشد. مقدار آلکالوئیدهای موجود در برگ های گیاه در حدود 33/0-22/0 درصد است و تاتوره های اهلی پرورش دارای آلکالوئیدهای بیشتری هستند. تخم های دیپلوئید I دارای 42/0 درصد آلکالوئید است ولی تخم های تتراپلوئید II دارای 69/0 درصد آلکالوئید است. در دانه های خشک آن 33/0 درصد آلکالوئید است و در میوه آن 038/0 درصد آلکالوئید است که 25/0 درصد آن آلکالوئید اسکوپولامین است. در تخم تاتوره علفی علاوه بر آلکالوئیدهای مختلف در حدود 25 درصد روغن ثبت قابل استخراج شامل داتوریک اسید و یک اسید دیگراست. از برگ تاتوره علفی در اثر فشار بین انگشتان بوی نامطبوعی متساعد می شود که طعم آن تلخ و تهوع آور است ولی تدریجا کمی شور می شود، دانه های له شده نیز بوی نامطبوعی دارد.

در تاتوره درختی ماده عامل هیوسین بیشتر و در تاتوره علفی مقدار آتروپین بیشتر است.

مقدار آلکالوئید در پیکر رویشی گیاه گونه استرامونیم 4/0 تا 5/0 درصد است که میزان آن فقط در برگ ها به 25/0 درصد می رسد. بیش از 60 درصد ازاین آلکالوئیدها را "هیوسیامین" و بقیه را آلکالوئیدهای دیگری نظیر "آسکوپولامین" و "آتروپین" تشکیل می دهد.

پیکر گیاه تاتوره گونه اینوکسیا سمی بوده و دارای بوی ناطبوع می باشد به خاطر وجود آلکالوئیدهای مختلف، آلکالوئید مذکور از گروه "تریپتوفان" بوده و مقدار آن در قسمت های مختلف گیاه متفاوتاست مثلا مقدار آن در برگ 2/0 تا 4/0 درصد در ساقه 11/0 تا 15/0 درصد و در میوه 7/0 تا 8/0 درصد است. به طور متوسط، مقدار آلکالوئید در پیکر رویش گیاه (ساقه و برگ) 2/0 تا 25/0 درصد می باشد. 70 تا 80% آلکالوئیدها را آسکوپولامین و بقیه را آلکالوئیدهای دیگری نظیر "هیوسیامین"، "تیگلودین"، "آتروپین" و "تروپین" تشکیل می دهند (1).

کاربرد گیاه تاتوره :

در هند از برگ ها و دانه های تخم تاتوره علفی به عنوان ضد درد و مسکن و ضد عفونی کننده و مخدر استفاده می شود. ماده آتروپین مردمک چشم را باز می کند و در ضمن موجب کاهش ترشح بزاق می گردد و به علاوه عضلات مثانه را سست کرده و در نتیجه دفع ادرار را کنترل می کند. از تاتوره علفی در چین برای نفخ شکم مفرط اسید، درد کبد، دردهای دوران عادت ماهیانه و همچنین برای قطع عرق های شبانه مسلولین در حد مجاز از آن می خورند. تاتوره علفی برای آرام کردن حمله های سیاه سرفه و همچنین تسکین آسم نیز تجویز می شود.

تاتوره از نظر طبیعت طبق رای حکمای طب سنتی خیلی سرد و خشک و از نظر خواص مخدر و قوی و ضد درد است. ضدعفونی کننده است و برای التیام زخم ها مفید است. چکاندن عصاره گل تاتوره برای رفع گوش درد مفید است. عصاره دانه و میوه آن را اگر به قسمت های مودار سر که مبتلا به شوره است بمالند، برای رفع شوره سر و جلوگیری از ریزش مو نافع است. سردردهای خونی و صفراوی مزمن را تسکین می دهد و بسیار خواب آور است. ضماد برگ و میوه آن یا مالیدن روغن تخم آن برای تسکین درد بواسیر و دردهای ناحیه مقعد مفید است.

مالیدن دم کرده آن با سرکه برای تحلیل و ورم ها و استسقاء و قطع ترشح عرق مفید است.

گذاردن برگ له شده آن روی ورم ملتحمه چشم باعث تحلیل ورم و تسکین درد چشم     می شود و اگر برگ له شده را روی هر ورم یا دمل دیگری بگذارند باعث تحلیل می شود و برای التیام زخم ها نیز مفید است. ضماد آن برای التیام زخم های سرطانی و سوختگی ها و بواسیر دردناک نافع است. مقدار خوراک از جرم یا گرد آن از 5 سانتی گرم تا 5/0 گرم است و از عصاره الکلی آن 30-5 قطره و از تنطور اتری آن نیز 30-5 قطره است. در تاتوره درختی تمام قسمت های گیاه سمی است (7).

تاتوره درختی گیاه معروفی است که سابق در مناطف خاور دور جنایتکاران با ان آدم می کشتند. در برمه دزدان از تخم این گیاه مخلوط با پودر کاری و شیرینی، گرد مخدری درست می کردند  که فرد را نمی کشت ولی برای چند روزی تخدیر می کرد. ماده عامل آلکالوئید هیوسین در تخم و برگ تاتوره موجود است که موجب باز شدن و استاع مردمک چشم می شود و اگر مقدار زیادی خورده شود، موجب هذیان، اغما و سرانجام منتهی به مرگ می شود. اگر برگ های آن را خشک کرده و کوبیده مانند توتون و تنباکو دود کنند برای تسکین بیماری و آسم بسیار موثر است و به هر حل اگر مصرف دارو چه از طریق داخلی به مقدار خیلی کم و یا دود کردن ایجاد مسمومیت کند، فورا باید قطع شود. گل های تاتوره درختی تند، سمی، گر م، بی حس کننده، ضد آسم و ضد سرفه است. در استعمال خارجی جوشانده گرد گل ها برای انوع بیماری های جلدی مفید است. اگر گرد گل ها را دود کنند برای رفع سرفه و تنگی نفس نافع است. دکتر استوارت در یادداشت های خود می نویسد که گل ها و تخم تاتوره درختی برای شست و شوی پاهای ورم کرده و پائین افتادگی و            بیرون افتادگی رکتوم و همچنین برای سرماخوردگی و اختلالات اعصاب مفید است.

تاتوره درختی و گیاه شاهدانه را به نسبت مساوی در سرکه رقیق مخلوط می کنند، آشامیدنی مخدر و بی حس کننده ای به دست می آید، این ماده در عمل های جراحی جزئی و یا در موارد سوزاندن با یک ماده سوزان می توان این عمل را بدون درد انجام داد. برگ های گیاه در موارد زیادی به عنوان مسکن، ضد درد، تحلیل ورم در رسانیدن دمل و ورم به کار می رود. در مواردی که از    برگ ها و گل های درخت تاتوره به عنوان مسکن استفاده می شود اگر به علت کمی بی احتیاطی یا دستپاچگی زیاد بر حد مجاز مصرف شده و مسمومیت ایجاد شود برای رفع مسمومیت می توان از مغز ریشه شیرین بیان استفاده نمود زیرا ضد سم موثری برای این گونه مسمومیت می باشد (موزیگ و شرام) (7).

علایم مسمومیت تاتوره درختی گرفتگی عضلات، اغما، هذیان و فلج سیستم مرکزی ریوی می باشد. در تاتوره علفی هم دانه ها و هم کپسول محتوی آلکالوئیدهای مشتق از تروپان (40 درصد) هیوسیامین، آتروپین، اسکوپولامین است که این مواد اسپاسمولیتیک (آرام کننده تشنجات) بوده ترشح غدد را کاهش داده برونش ها را مستع می نماید. این گیاه تنها در صنعت داروسازی استفاده می شود و داروهای تهیه شده از آن باید تحت نظر پزشک مصرف شوند. مسمومیت کودکان به وسیله دانه های تاتوره نسبتا شایع و مقدار کشنده آن حدود 20 دانه این گیاه است.

از مواد موثره برگ ها، پیکر رویشی و دانه تاتوره، برای درمان بیماری های اعصاب و روان و نیز در ساخت مواد بی هوش کننده استفاده می شود. آلکالوئید "آسکوپولامین" به عنوان یک ماده    بی هوش از آسکوپولامین استفاده می شود. آلکالوئید "هیوسیامین" در روان پزشکی (در درمان بیماری های اعصاب و روان) و همچنین در تهیه داروهای ضد تهوع و ضد دریازدگی، کاربرد فراوان دارد (7).

شرایط آب و هوایی برای رشد و نمو گیاهان تاتوره:

همانگونه که ذکر شده منشا تاتوره مناطق گرمسیر حاره ای است. لذا در طول رویش به درجه حرارت مناسب و نور کافی نیاز دارد. اگر چه بذرها در درجه حرارت 12 تا 15 درجه      سانتی گراد جوانه می زنند. ولی درجه حرارت مناسب برای جوانه زنی 30 درجه سانتی گراد است. دمای مناسب برای رویش گونه های مختلف تاتوره 18 تا 22 درجه سانتی گراد است. این گیاهان نسبت به سرما حساسند، به طوری که گیاهان جوان در 2- درجه سانتی گراد و گیاهان مسن در     4- درجه سانتی گراد دچار سرمازدگی شده و خشک می شوند.

برای کشت تاتوره باید از خاک هایی با ضخامت سطح الارض مناسب استفاده نمود. تاتوره گیاهی است که تقریبا در هر نوع خاکی می روید، ولی برای کشت آن در سطوح وسیع، خاک هایی با بافت لوم رسی توصیه می شود. تاتوره مانند سایر گیاهان متعلق به تیره بادمجان به مقادیر مناسبی ازت نیاز دارد. تحقیقات نشان می دهد که افزودن کودهای پتاسیم به خاک هایی که تاتوره در آن کشت می شود، سبب افزایش کیفیت و کمیت مواد موثره آن ها می شود.

برخی محققان معتقدند که کودهای حیوانی تاثیر بهتری در رویش و مواد موثره گونه های مختلف تاتوره دارد. مقدار ماده موثره گیاه تاتوره در درجه حرارت و نورهای مختلف متغییر است. مثلا گونه ای تاتوره تحت تاثیر شانزده ساعت روشنائی مقدار آلکالوئیدآسکوپولامین موجود در اندام های رویشی آن در مرحله گلزایی افزایش می یابد گونه هایی از همین گیاه تحت تاثیر  19 ساعت روشنایی سبب افزایش هیوسیامین می شود. برخی گیاهان نسبت به پرتوهایی با طول موج کوتاه مانند فرابنفش واکنش می دهد. این طول موج نه تنها باعث افزایش ماده موثره تاتوره شده بلکه در افزایش وزن خشک گیاه نیز تاثیر بسزایی دارد نور آبی همانند فرابنفش اثر دارد. کیفیت شدت و مدت روشنایی نیز هر کدام تاثیر عمده ای بر مواد موثره گیاه دارد (6).

نحوه تکثیر گیاه تاتوره:

تکثیر گونه های مختلف تاتوره بذر انجام می گیرد. بعضی آنزیم های بازدارنده رشد در بذرهای این گیاهان سبب کاهش چشمگیر قوه رویش آن ها می شود. ازاین رو، به منظور افزاش قوه رویشی، بذرها را باید قبل از کشت به مدت 24 تا 28 ساعت در دمای 35 تا 40 درجه سانتی گراد در آب خیسانید (1).

کاشت، داشت و برداشت گیاه تاتوره:

برای آماده سازی زمین در فصل پاییز با افزودن کودهای حیوانی مورد نیاز زمین را شخم عمیقی می زنند، سپس کودهای شیمیایی مورد نیاز گیاه را به خاک می افزایند و به وسیله دیسک به عمق 15 تا 20 سانتی متری زمین می فرستند. اواخر زمستان زمین را تسطیح کرده، بستر خاک را برای کشف بذر آماده می کنند. مقدار کودهای شیمیایی که در فصل پائیز به زمین می دهند عبارتند از: افزودن 30 تا 40 کیلوگرم در هکتار ازت، 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 60 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به عنوان مقادیر پایه به خاک ضروری است. همچنین، کاربرد 30 کیلوگرم در هکتار ازت و 30 کیلوگرم هکتار اکسید فسفر در بهار، نتایج مطلوبی در عملکرد گیاه دارد. پس از اولین برداشت، افزودن 30 کیلوگرم در هکتار ازت همراه با آبیاری، باعث تسریع در رویش گیاهان می شود.

اواخر اسفند، اوایل فروردین ماه زمان مناسبی برای کشت مستقیم گونه های مختلف تاتوره در زمین اصلی است. بذرها را در ردیف هایی به فاصله 60 سانتی متر کشت می شوند. عمق بذر تاتوره در هنگام کشت، باید 2 تا 5/2 سانتی متر باشد. برای هر هکتار زمین، به 12 تا 15 کیلوگرم بذر با کیفیت مناسب نیاز است. زمان مناسب برای کاشت بذر در خزانه هوای آزاد، اواخر اسفندماه است. پس نشاءها در ردیف هایی به فاصله 60 تا 70 سانتی متر در زمین اصلی کشت می شوند فاصله مناسب دو بوته روی ردیف کاشت، 25 تا 30 سانتی متر است. مقدار محصول 8 تا 15 تن درهکتار وزن تازه گیاه است که از آن 5/1 تا 5/2 تن در هکتار وزن خشک حاصل می شود. عملکرد بذر 2/1 تا 7/1 تن در هکتار است کاشت تاتوره به دو روش مستقیم و غیرمستقیم صورت می گیرد. در کاشت مستقیم: در زمان مناسب، بذرها به صورت ردیفی در زمین اصلی کشت می شوند. پس از کشت برای ایجاد تراکم در بستر سطحی خاک انجام غلتک مناسب است و باعث هماهنگی در رویش بذرها می شود پس از کشت بلافاصله باید زمین را آبیاری نمود (1).

در کاشت غیرمستقیم: اواخر زمستان- اوایل بهار، بذرها را در خزانه هوای آزاد کشت       می کنند. وقتی گیاهان چهار برگی شد و ارتفاع آن ها به 8 تا 12 سانتی متر رسید، آنها را با رعایت فواصل ذکر شده به زمین اصلی منتقل و سپس آبیاری می کنند.

بارندگی سالانه برای رشد تاتوره، 500 تا 600 میلی متر است. برای کشت این گیاه در نظر گرفتن عواملی نظیر نور، رطوبت، مواد و عناصر غذایی کافی و درجه حرارت مناسب ضرورت دارد.

مراقبت و نگهداری:

انجام شخم عمیق در فصل پاییز، به منظور از بین بردن علف های هرز و تهویه خاک، ضرورت دارد. در طول رویش تاتوره کاربرد علف کش های مناسب باعث افزایش عملکرد می شود. رشد اولیه این گیاهان به کندی صورت می گیرد، علف های هرز به سرعت رشد می کنند و سطح زمین را می پوشانند. از این رو، مبارزه با علف های هرز در اوایل رویش گیاهان ضرورت دارد.   علف کش های مناسب تاتوره عبارتند از: ترفلان و اولیترف به مقدار 5 تا 4 لیتر در هکتار، از علف کش گراماکسون هم می توان قبل از رویش بر ضد علف های هرز به صورت محلول پاش استفاده نمود.

از قارچ هایی که ممکن است به تاتوره حمله کنند و باعث بیماری آنها شوند می توان قارچ عامل لکه برگی را نام برد. که در صورت توسعه و پیشرفت بیماری و عدم مبارزه صحیح با آن، خسارت های سنگینی به گیاهان وارد شده و عملکرد به شدت کاهش می یابد. برای مبارزه با این قارچ می توان از اورتوسید 2 درصد یا از محلول دیتان به صورت محلول پاشی استفاده نمود.

برداشت محصول: اگر چه گیاهان در مرحله گلدهی بیشترین مقدار آلکالوئید را دارند، ولی طول برگ ها که به 15 تا 20 سانتی متر رسید نیز می توان آنها را برداشت کرد. اولین برداشت در اوایل تیر، دومین برداشت بین ماه های مرداد- شهریور و سومین و آخرین برداشت قبل از سرما و در اواخر پاییز انجام می گیرد. پس از آخرین برداشت، باید گیاهان را ریشه کن نمود. دوران گلدهی خرداد تا مهر است و زمان برداشت دانه ها مهر- آبان است (1).

فرآوری گیاه:

قسمت های جمع آوری و مضر شده گیاه تاتوره برگ ها و دانه های آن ها می باشد.      برگ های آن باید صبح زود و در اوایل گل دادن با دست جمع آوری و چیده می شود. گیاهان آلکالوئید دار مانند تاتوره صبح ها دارای مواد موثر بیشتری هستند بهتر است صبح ها برداشت شود این گیاه نباید در روزهای بارانی یا هنگامی که هنوز پوشیده از شبنم است جمع آوری کرد.

اندام های برداشت شده را باید خشک کرد. بدین منظور، برگ ها و دانه های آن را        جمع آوری می کنند برگ های آن باید صبح زود و در اوایل گل دادن با دست جمع آوری و چیده شود. آنها را نخست برای خشک کردن در کنار هم می چینند و سپس روی هم انباشته می کنند برای خشک کردن می توان از خشک کن های جریان هوای گرم با دمای 50 درجه سانتی گراد استفاده کرد. دمای خشک  کن نباید از 45 درجه سانتی گراد کمتر باشد. دانه ها را پس از خشک کردن کپسول ها جمع آوری می کنند.

برای جمع آوری بذرها، ابتدا باید میوه های رسیده را برداشت نمود. پس از خشک شدن، میوه ها را خرد کرده و بذرهای آن را از سایر قسمت ها جدا می کنند. بذرهای خشک شده را بسته بندی و در مکان مناسب نگهداری می شوند (1).

منابع:

1- امید بیگی، رضا. 1384. تولید و فرآوری گیاهان داروئی. انتشارات قدس رضوی، تعداد صفحه 438.

2- اشتال، آرگون، ترجمه صمصام، شریعت. 1368. تجزیه و شناسائی مواد داروئی گیاهی. انتشارت نوربهان. تعداد صفحه 246.

3- حاجی اشرف، احمد. اسرار گیاهان داروئی. انتشارات حافظ نوین. تعداد صفحه 1140.

4- خواجه پور، محمدرضا. چاپ 1384. نگارش دوم. اصول و مبانی زراعت. انتشارات جهاد دانشگاهی. تعداد صفحه: 386.

5- فلوک، هانس و ترجمه دکتر محمدرضاا توکلی صابری و دکتر محمدرضا صداقت. 1371. گیاهان داروئی. چاپ چهارم.  انتشارات روزبهان. تعداد صفحات 261.

6- میرحیدر، حسین. 1375. مصارف گیاهی. جلد 5. چاپ دوم. انتشارت دفتر نشر فرهنگ اسلامی. تعداد صفحه 527.

7- ولاک، ژان وژیری استودلا و ترجمه ساعد، زمان. 1382. گیاهان داروئی، چاپ پنجم، انتشارات ققنوس، تعداد صفحه 368.

 

 

 

زعفران

 

 زعفران

مقدمه

 رويكرد روز افزون استفاده از گياهان دارويي و فراورده هاي حاصله از آن نقش اين گياهان را در چرخه اقتصاد جهاني پر رنگتر كرده است به طوري كه مصرف رو به رشد آن تنها اختصاص به كشورهاي در حال توسعه نداشته بلكه يكي از فاكتورهاي مهم بهداشتي كشوري پيشرفته نيز محسوب مي گردد.

خوشتختانه در اواخر قرن بيستم اغلب آن دسته از گياهان دارويي كه از 200 سال قبل مصرف مي شده اند وارد سال 2000 شده اند و در مجموع حجم مبادلات جهاني گياهان داوريي در اين دهه اخير به 200 ميليارد دلار بالغ گرديده است(2).

بر اساس گزارش FAO ارزش صادرات گياهان دارويي در سال 1995 بالغ بر 880 ميليون دلار بوده است در چين 1260000000نفر جمعيت بيش از 350000 هكتار حدود 200 نوع گياه دارويي كشت مي شود و در سال 1995 با 337 ميليون دلار مقام اول را در صادرات گياهان دارويي به خود اختصاص داده است در ضمن گياه دارويي در همين كشور حدود 100000000 ميليون نفر در بخش گياهان دارويي اشتغال دارند و 130 ميليون تن گياه دارويي سالانه خريد و فروش مي شود و 800 كارخانه دارويي طي دو سال گذشته دو برابر افزايش يافته است كشورهاي اروپايي در سال 1989 اقدام به ورود گياه دارويي مختلف به ميزان 550 ميليون دلار نمودند و در همان سال 76 ميليون دلار دارو ساخته شده، اسانسها، رنگها، و ساير مواد شيميايي به كشورهاي توليد كننده گياهان دارويي برگردانده شد. زعفران نيز يك ماده رنگي طبيعي است كه به عنوان ادويه در تهيه خوراك و انواع شيريني و نوشابه به ويژه خوراكي‌هايي كه با برنج تهيه مي‌شود، مصرف زيادي دارد. با توجه به اينكه زعفران يكي از محصولات گران‌قيمت است و به علت نداشتن مخارج كاشت و قابليت كشت در كشور ما هر ساله مي‌تواند سود زيادي را نصيب كشاورزان نمايد كه اين امر با تشويق دولت و سياست‌هاي صحيح صادراتي مي‌تواند نقش مؤثري در اقتصاد كشور و درآمدهاي ارزي ما داشته باشد. لذا لازم است كليه مسئولان مخصوصاً كارشناسان كشاورزي در توسعه كشت آن در سطح كشور، بويژه در مناطق كويري كه كمبود آب مطرح است، توجه بيشتري نمايند(6).

تاريخچه

زعفران گياهي است مخصوص مناطق خشك، كه بسياري از مورخين مبدأ اوليه آن را ايران و هندوستان مي‌دانند، ولي آنچه مسلم است اين گياه بومي اسپانيا است و از زمانهاي قديم نيز در ايران كشت مي‌شده است. در گذشته زعفران در اكثر استانهاي ايران كشت و زرع مي‌شده ولي امروزه بيشتر به استانهاي خراسان، فارس، اصفهان، كرمان و يزد محدود شده است كه در بين اين استانها، استان خراسان در درجه اول اهميت قرار دارد و بيش از 90% زعفران ايران را توليد مي‌كند(4).

گياهشناسي

زعفران با نام علمي (Crocus Sativus L) از خانواده زنبقيان، گياهي است علفي، دايمي، كوتاه، زينتي و داراي ساقه زيرزميني كه در بين كشاورزان با پياز زعفران معروف مي‌باشد. گياه‌شناسان 8 گونه زعفران زيتني و يك گونه زعفران مزروعي را شناسايي كرده‌اند كه اكثر گونه‌هاي زينتي در اوايل بهار به گل نشسته ولي گونه زراعي آن در اوايل پاييز گل مي‌دهد. كه در اين پروژه زعفران زراعي مورد بررسي قرار مي‌گيرد(3).

ريشه‌هاي زعفران از قاعده پيازها مي‌رويد كه نوع ريشه‌هاي افشان و كوتاه است، از اين رو خاك عميق و حاصلخيز و سبك براي رشد و نمو پياز و عملكرد مطلوب براي رشد و نمو پياز و عملكرد مطلوب آن ضروري مي‌باشد. برگها به طريق معمول بعد از ظهور گلها ظاهر مي‌شوند، مگر اينكه در آبياري زعفران تعجيل شود، در اين صورت برگها زودتر از گلها ظاهر مي‌شوند چون برگها مستقيم از روي پيازها خارج مي‌گردند. بنابراين زعفران فاقد ساقه هوايي بوده و مزرعه زعفران حالت چمنزاري دارد كه بوته‌هاي چمن با ارتفاع زيادي روئيده باشند. برگهاي زعفران سرنيزه‌اي، باريك و به ارتفاع 40-30 سانتي‌متر مي‌رسند و تعداد برگهاي هر پياز نيز به 11-5 عدد مي‌رسد اين گياه داراي خواب تابستانه است و در طول زندگي خود به آب كمي احتياج دارد. . زَعفِران گیاهی دارویی و صنعتی است گل زعفران که به بخش کلاله و یا قرمزی آن سر ریشه می‌گویند در ابتدای برداشت به رنگ قرمز روشن است ولی به مرور به رنگ قرمز تیره رنگ تبدیل می‌شود. تازه آن از عطر خوش طعمی برخوردار است و به غذا‌ها طعم و لذت خاصی می‌دهد(2).

تركيبات شيميايي

زعفران داراي مواد چرب ،املاح معدني ،موسيلاژ وتركيباتي  به شرح زير است.

1-اسانس بيرنگي مركب از ترپن ها ويك تركيب اكسيژن دار معطر با مقدار جزعي از سينئول كه بوي مطبوع زعفران به آن است (3).

2-هتروزيد تلخي بهنام پيكروكروسين picrocrocine  يا پيكرو كروزينوزيد picrocrosinoside به فرمول c16 H26 O7  وبه وزن ملكولي37ر.33 است كه در آب و الكل محلول ولي در كاروفرم واتربه مقدار كم حل مي شود(3).

3- كروسين CROCINE يا كرو كوزيد crocoside  ،ماده رنگي زعفران را تشكيل مي‌دهد.(3).

 خواص دارويي

رعفران از طرفي به علت دارا بودن مواد تلخ،موجبات سهولت هضم را فراهم مي‌سازد و از طرف ديگر به علت داشتن اسانس ،اثر محرك بر روي سلسله اعصاب دارد.از نظر دارويي داراي اثر مسكن بر روي اعصاب سطحي بدن است .در طب عوام براي آن اثر قاعده آور قائل‌اند و معتقدند كه با مصرف آن ،موجبات خونروي در فواصل قاعدگي و حتي سقط جنين  فراهم مي‌شود. زعفران اثر مسكن سرفه در برونشيت هاي مزمن دارد وآن نيز به علت اثر بيحس‌كننده آن بر روي انتهاي اعصاب حبابها  ريوي است . از زعفران ميتوان جهت رفع بيخوابيهاي منشآ تحريكات مغزي ،حالت تشنجي ودرد دندان استفاده به عمل آورد. زعفران از نظر طب قديم ايران گرم و خشك است. مهمترين خاصيت زعفران كه از قديم الايام از آن استفاده مي‌شده است درمان افسردگي مي باشد زعفران داراي بويي  قوي و طعم تلخ مي باشد(2).

خوردن چاي زعفران باعث هضم غذا مي شود ، اثر مسكن درد، قاعده آور است، باعث تحريك اعصاب مي شود ، زعفران خون سازاست و گردش خون را آسان مي‌سازد، مصرف زعفران خونريزيهاي بعد از زايمان را از بين مي برد ، قواي جنسي را تقويت مي‌كند، كبد را تصفيه و قوي مي‌سازد، سرفه را رفع و اثر مفيد روي درمان برونشيت دارد، كليه و مثانه را پاك مي‌كند، آرام بخش و خواب آرو است ، زعفران ضد تشنج است ، گاز معده را برطرف مي‌كند، ادرار آور است و اگر بالاخره مي خواهيد هميشه شاد و خندان باشيد زعفران بخوريد، در طب عوام نقاط مختلف جهان، زعفران به عنوان آرام بخش، ضد اسپاسم، اشتها آور و مقوی معده استفاده می‌شود. در کشور آلمان زعفران به عنوان آرام بخش، درمان درد معده و شکم و آسم مصرف می‌شود. زعفران بدلیل رنگ شادی که دارد در غذاها باعث نشاط انسان می‌شود خاصیت کاهش چربی و کلسترول خون و افزایش نفوذ اکسیژن در پلاسما را در موش آزمایشگاهی از خود نشان داده‌است(4).

مضرات

چون زعفران بر روی سیستم تولید مثل اثر دارد بنابراین زنان حامله باید از خوردن آن احتراز کنند زیرا ممکن است باعث سقط جنین شود. خوردن زیاد زعفران برای کلیه‌ها مضر است. اشتها را کم می‌کند و ایجاد سردرد می‌کند و باعث اختلال حواس می‌شود. زعفران را باید در شیشه‌های دربسته و دور از نور نگهداری کرد زیرا عطر و رنگ خود را در اثر نور از دست می‌دهد(5).

شرايط آب و هوايي

زعفران گياهي نيمه گرمسيري است و در نقاطي كه داراي زمستان و پاييزي ملايم و تابستان‌هاي گرم و خشك مي‌باشند، به خوبي رشد مي‌كند. مقاومت آن در برابر سرما زياد بوده، برودت را تحمل مي‌كند. ولي چون دوران رشدش در فصول پاييز و زمستان مي‌باشد بنابراين براي توليد محصول بيشتر به هوايي معتدل در اين ايام احتياج دارد. زعفران در مناطق مرطوب با زمستان‌هاي سرد محصول قابل توجهي نمي‌دهد، البته نبايد از كاشت آن در مناطق سردسير غافل شد، زيرا زعفران در همدان كه جزء مناطق سردسيري مي‌باشد، كشت شده و نتايج مطلوبي نيز بدست آمده است. بايستي در هر منطقه قبل از كشت گسترده آن، آزمايش‌هاي اوليه‌اي انجام شود. در خراسان، زعفران(طلای سرخ) درآمد اصلی است. گیاهی که تنها یکبار در اول آبانماه به آب نیاز دارد و تا بهار آب باران و برف برای آن کافی است. کاشت و داشت و برداشت آن فرصت‌های فراوان شغلی به وجود می‌آورد، حمل و نقل آن گران تمام نمی‌شود و توان ارز آوری دارد. از آماری که به گونه‌ای نه چندان دقیق درباره زعفران و زعفران کاران ایران منتشر می‌شود، چنین بر می‌آید که بیشتر از صد هزار خانوار، به ویژه در گناباد ، قائن ، بیرجند و فردوس در استان خراسان، از این محصول روزگار می‌گذرانند. از ۲۳۰ تن زعفرانی که هر سال در جهان تولید می‌شود، حدود ۱۷۰ تن آن در خراسان به دست می‌آید و بقیه عمدتا در اسپانیا، یونان، مراکش، هند و افغانستان تولید می‌شود(1).

نحوه تكثير و پرورش

ازدياد زعفران بوسيله كورم است ميزان كورم مورد نياز (پياز) براي كاشت، بسته به درشتي و ريزي آن حدود 2000 الي 2500 كيلوگرم در هكتار مي‌باشد، براي اينكه كورم ‌ها پس از كاشت مورد حمله آفات و امراض قرار نگيرند بهتر است قبل از كاشت آنها را با سموم قارچ‌كش از قبيل تري‌تيزان ضدعفوني كرد. در موقع كاشت بهتر است پولك كف پياز به همراه مقداري از پوست‌هاي آزاد روي پياز را جدا سازند تا جذب آب توسط پياز آسانتر و جوانه‌زدن آن سريعتر انجام گيرد. اين غده‌ها در سالهاي بعد، غده‌هاي جديدي توليد مي‌كنند به طوري كه در سال هفتم مقدار غده‌ها معمولاً پنج برابر مقدار كشت شده در سال اول مي‌باشد. از سال هفتم  به بعد گياه ضعيف مي‌شود و اگر غده‌ها را بيرون نياورند كم‌كم پوك شده، از بين مي‌روند(5).

نحوه كاشت

كاشت كورم زعفران در كرتهايي كه قبلاً آماده شده به صورت رديفي انجام مي‌‌گيرد. فاصله كورم‌‌ها روي رديف حدود 15-10 سانتي‌متر و فواصل رديف‌هاي كاشت از يكديگر 25-20 سانتي‌متر مي‌باشد. براي كاشت كورم (پياز) زعفران در روش سنتي ابتدا چاله‌هاي يك رديف را با بيل درمي‌آورند و در داخل هر چاله 5-3 عدد كورم قرار مي‌دهند. سپس خاك رديف بعدي را روي اين كورم ها مي‌ريزند، پس از اتمام كاشت كورم ها، سطح مزرعه را كه ناصاف شده با بيل يا ماله كه با گاو كشيده مي‌شود مسطح و فشرده مي‌سازند تا كورم ها به خاك بچسبند. در روش مكانيزه كورم‌ها را در داخل شيارهايي كه با فاروئر تهيه شده، گذاشته و به وسيله ماله خاك روي كورم‌ها ريخته مي‌شود(2).

كاشت،داشت، برداشت

برداشت زعفران بدین ترتیب است که قسمت کلاله هر گل را برمی‌دارند و بین کاغذ قرار می‌دهند تا خشک شود و سپس بسته بندی می‌کنند. استاندارد زعفران که در فرانسه صورت گرفته است اعلام می‌دارد که باید 50 عدد از الیاف زعفران بیشتر از 277 گرم وزن داشته باشد و درصد رطوبت آن 13 درصد باشد. همچنین هر میلیگرم آن باید بتواند 700 سانتیمتر مکعب آب را بطور محسوس رنگی کند(2).

خاك

زعفران در زمين‌هاي شور، رسي و خيلي شني رشد نمي‌كند بلكه بهترين نوع خاك براي رشد آن، خاك شني رسي است كه مقداري آهك نيز داشته باشد. خاك مزرعه بايستي حاصلخيز و عاري از علفهاي هرز باشد(4).

مقدار و نوع كود

زعفران به مواد غذايي زيادي احتياج دارد و براي جبران نياز آن از كودهاي شيميايي و آلي استفاده مي‌شود. زارعين ترجيح مي‌دهند كه تا حد امكان از كودهاي گاوي يا مستراحي براي تقويت زمين زعفران خود استفاده كنند. كودهاي آلي مورد نياز بسته به حاصلخيزي خاك مزرعه 15-10 تن در هكتار مي‌باشد. از كودهاي شيميايي نيز كودهاي ازته و فسفره و پتاس مورد نياز است كه كودهاي فسفر و پتاس باعث بهبود كيفيت گلهاي زعفران و رشد آنها و كود ازته باعث رشد برگها مي‌شود. ميزان كودهاي شيميايي لازم حدود 50 كيلوگرم فسفات آمونيوم و 100 كيلوگرم اوره در هر هكتار در سال مي‌باشد كه زمان كوددهي در قسمتهاي بعدي توضيح داده مي‌شود(2).

كاشت زعفران

تهيه زمين:

تهيه زمين زعفران به دو طريق انجام مي‌شود:

1-طريقه سنتي

از اوايل بهار پس از قطع بارانهاي بهاره، زمين مورد نظر را با گاوآهن شخم مي‌زنند. سپس كلوخه‌ها را با استفاده از ماله خرد و سطوح زمين را صاف و هموار مي‌‌كنند. با فاصله 2 الي 3 هفته زمين را با گاو آهن دوباره در جهات عمود بر هم شخم مي‌زنند. قبل از شخم دوم، زارعين كود حيواني لازم (20-15 تن در هكتار) را در سطح زمين پخش نموده تا با كمك شخم با خاك مخلوط شود. در اين روش به هنگام كشت، زمين را كرت‌بندي مي‌كنند كه ابعاد كرتها بستگي به شيب زمين و ميزان آب دارد و معمولاً بين 10 4 تا 100  100 متر مي‌باشد(2).

2- طريقه مكانيزه

در اين روش زمين مورد نظر را در پاييز با گاوآهن بر گردان‌دار شخم عميق زده و در بهار سطح خاك را با انجام شخم متوسط ضمن سله‌شكني، از وجود علفهاي هرزه پاك مي‌كنند. در مرداد ماه پس از پخش كود حيواني و فسفات آمونيوم زمين را به صورت فارو (شيار) درمي‌آورند و براي كشت پياز آماده مي‌كنند(2).

زمان كاشت

زمان كاشت بر حسب آب و هواي هر منطقه متفاوت بوده، از مرداد تا مهرماه مي‌توان به كشت زعفران اقدام نمود. در بهاباد يزد موقع جابجايي و كاشت غده‌هاي (پياز) زعفران از اوايل مرداد ماه تا اواخر شهريور مي‌باشد. البته بايد موقع كاشت در هر منطقه طوري انتخاب شود كه گلها در موقع باز شدن با سرما مواجه نشوند، بعد از كاشت، غده (پياز) زعفران به مدت 4 الي 8 سال در زمين باقي مانده و محصول مي‌دهد و احتياج به كشت مجدد آن در سالهاي بعد نيست(1).

ميزان كورم  مورد نياز

ميزان غده مورد نياز (پياز) براي كاشت، بسته به درشتي و ريزي آن حدود 2000 الي 2500 كيلوگرم در هكتار مي‌باشد، براي اينكه غده‌ها پس از كاشت مورد حمله آفات و امراض قرار نگيرند بهتر است قبل از كاشت آنها را با سموم قارچ‌كش از قبيل تري‌تيزان ضدعفوني كرد. در موقع كاشت بهتر است پولك كف پياز به همراه مقداري از پوست‌هاي آزاد روي پياز را جدا سازند تا جذب آب توسط پياز آسانتر و جوانه‌زدن آن سريعتر انجام گيرد. اين غده‌ها در سالهاي بعد، غده‌هاي جديدي توليد مي‌كنند به طوري كه در سال هفتم مقدار غده‌ها معمولاً پنج برابر مقدار كشت شده در سال اول مي‌باشد. از سال هفتم به بعد گياه ضعيف مي‌شود و اگر غده‌ها را بيرون نياورند كم‌كم پوك شده، از بين مي‌روند(3).

سن مزرعه	مقدار گل (كيلوگرم در هكتار)	مقدار زعفران (كيلوگرم در هكتار)
سال اول	100	32/1
سال دوم	300	95/3
سال سوم	600	80/7
سال چهارم	800	50/10
سال پنجم	1000	20/13
سال ششم	700	15/9
سال هفتم	600	18/7
سال هشتم	400	20/5

جدول برداشت محصول زعفران

 نحوه كاشت

كاشت غده‌هاي زعفران در كرتهايي كه قبلاً آماده شده به صورت رديفي انجام مي‌‌گيرد. فاصله غده‌ها روي رديف حدود 15-10 سانتي‌متر و فواصل رديف‌هاي كاشت از يكديگر 25-20 سانتي‌متر مي‌باشد. براي كاشت غده (پياز) زعفران در روش سنتي ابتدا چاله‌هاي يك رديف را با بيل درمي‌آورند و در داخل هر چاله 5-3 عدد پياز قرار مي‌دهند. سپس خاك رديف بعدي را روي اين پيازها مي‌ريزند، پس از اتمام كاشت پيازها، سطح مزرعه را كه ناصاف شده با بيل يا ماله كه با گاو كشيده مي‌شود مسطح و فشرده مي‌سازند تا پيازها به خاك بچسبند. در روش مكانيزه پيازها را در داخل شيارهايي كه با فاروئر تهيه شده، گذاشته و به وسيله ماله خاك روي پيازها ريخته مي‌شود(5).

اولين آبياري

پس از كاشت غده‌ها، مزرعه را بايد بلافاصله آبياري كرد. با توجه به اينكه گلهاي زعفران قبل از برگها ظاهر مي‌شوند، در صورتي كه در ماههاي مهر و آبان مزرعه يك بار آبياري شود، باعث مي‌شود كه برگها قبل از گلها بيرون آمده، برداشت محصول با مشكل مواجه گردد. بنابراين بايد توجه داشت پس از كاشت غده‌ها، تا زمان برداشت محصول مزرعه را فقط يك بار آبياري نمود(2).

داشت زعفران

با توجه به اينكه پياز زعفران چندين سال در مزرعه باقي مي‌ماند، احتياج به كاشت مجدد ندارد. ولي بايستي هر ساله مراقبت‌هاي لازم انجام شود تا محصول قابل توجه‌اي برداشت شود. عمليات مرحله داشت به قرار زير مي‌باشد(2).

1-كود دادن و سله شكني

هر ساله در مهرماه حدود 10 تن در هكتار كود دامي به همراه كود شيميايي حدود 50 كيلوگرم فسفات آمونيوم و 100 كيلوگرم كود ازته به مزرعه اضافه مي‌كنند و پس از پخش كود مزرعه را شخم سطحي مي‌زنند كه اين عمل به وسيله چهار شاخ فلزي، كج‌بيل و هرس دندانه‌اي (با تراكتور) جهت سله‌كشي زمين و خراش دادن سطح خاك انجام مي‌شود. عمق شخم نبايستي به اندازه‌اي باشد كه به پيازهاي زير خاك صدمه بزند(2).

با تكرار اين عمليات در هر سال با افزايش عمق خاك زراعي و همچنين نرم شدن و حاصلخيز شدن خاك، افزايش تعداد پيازها و همچنين بيرون آمدن ساقه‌هاي گل دهنده به راحتي انجام ‌مي‌شود(2).

2-آبياري

 پس از شخم سطحي، در اواخر مهرماه اولين آب به مزرعه داده مي‌شود، با توجه به اينكه گل دادن زعفران ارتباط مستقيم با آب اوليه دارد، در مناطقي كه سطح زير كاشت زياد و كارگر كم است براي اينكه برداشت زعفران با مشكلي مواجه نشود، آب اول را در بين قطعات و با فاصله چند روز تقسيم مي‌كنند تا اينكه زمان گلدهي قطعات با يكديگر همزمان نباشد. به زمان اين آبياري بايستي توجه داشت تا اينكه باعث بيرون آمدن زودتر برگها نسبت به گلها نشود(2).

دومين آبياري پس از اتمام برداشت محصول يعني اوايل آذرماه انجام مي‌گيرد، با توجه به اينكه زعفران مخصوص مناطق خشك است در زمستان به آب زيادي احتياج ندارد. ولي اگر وضعيت بارندگي خوب نباشد بايستي حداقل هر بيست روز يكبار مزرعه را آبياري كرد تا به درشت شدن غده‌ها كمك شده، باعث تقويت بوته‌ها گردد(2).

در روزهاي سرد سال (ديماه و بهمن‌ماه) كه احتمال يخبندان مي‌باشد آبياري ضرر داشته، باعث يخ زدن و فاسد شدن پيازها مي‌شود. آخرين آبياري زعفران در اواسط فروردين ماه كه برگها شروع به زرد شدن مي‌كنند انجام مي‌گيرد و پس از گاورو شدن زمين، برگها را درو مي‌كنند. در طول دوره تابستان (كه فصل خواب گياه است) نبايد مزرعه آبياري شود. اين عمليات هر ساله تا وقتي كه پياز در زمين است تكرار مي‌شود(2).

3-مبارزه با علفهاي هرز

 وجود علفهاي هرز در مزارع زعفران باعث كاهش شديد محصول مي‌گردد كه براي توليد محصول زياد با كيفيت مطلوب لازم است عمليات وجين به خوبي انجام گيرد. علفهاي هرز مزارع زعفران بهاباد بيشتر خارشتر، پنيرك، علف‌گندمي، سلمه تره و تاج خروس مي‌باشد كه براي مبارزه مي‌توان روشهاي شيميايي، مكانيكي و زراعي را بكار برد. در روش مكانيكي با استفاده از تيشه و بيل اقدام به وجين مي‌كنند و در روش شيميايي از علف‌كش‌هاي رانداپ و گراماكسون استفاده مي‌شود كه رانداپ يك علف‌كش نفوذي بوده و براي علفهاي هرز چند ساله مثل خارشتر استفاده مي‌شود كه استفاده از اين علف‌كش در مزرعه هنرستان كشاورزي بهاباد بر روي خارشتر نتيجه خوبي داده است و گراماكسون كه يك علف‌كش تماسي مي‌باشد براي از بين بردن علفهاي هرز يكساله مثل سلمه تره، تاج خروس و علف‌ گندمي استفاده مي‌شود(3).

4- مبارزه با آفات و بيماري‌ها

از آفات مهم زعفران موشهاي صحرايي هستند كه زمين را حفر كرده، از پيازها تغذيه مي‌كنند. براي مبارزه با اين آفت از سم فسفر دوزنگ و همچنين طعمه‌هاي مسموم مي‌توان استفاده كرد كه طعمه مسموم از مخلوط سم ليندين و آب و سبوس گندم تهيه مي‌شود و پس از به هم زدن به صورت خمير درآمده، آن را در قسمتهايي كه سوراخهايي موش بيشتر است قرار داده تا موشها از آن تغذيه كنند و از بين بروند(3).

از مهمترين بيماري‌هاي اين گياه پردازش، بيماري تاكون (Tacon) است كه كشاورزان آن را سياهك زعفران مي‌نامند. اين بيماري قارچي بوده باعث از بين رفتن برگها و پيازها مي‌شود كه ضدعفوني كردن پيازها با قارچ‌كش‌هايي مثل تيرتيزان و گرونوزان در قبل از كاشت به خوبي اين بيماري را كنترل مي‌كند. در ضمن در هنگام كاشت بايستي از پيازهاي سالم استفاده شود(3).

برداشت زعفران

1- گلدهي زعفران

پس از آبياري اول به فاصله 2-1 هفته بسته به درجه حرارت، گلهاي زيباي زعفران ظاهر مي‌گردند. در هواي نسبتاً‌ گرم گلها ديرتر و در هواي نسبتاً سرد و در زير سايه درختها گلها زودتر بيرون مي‌آ‌يند. در ضمن هر قدر آب اول ديرتر داده شود با توجه به سردي هوا و تأخير در آبياري، بيرون آمدن گلها ديرتر صورت مي‌گيرد. معمولاً دوره گل دادن در حدود 25-15 روز، و دوره برداشت گلها در حدود 20-15 روز است. تعداد گلها در روزهاي اول و آخر دوره گل دادن كم بوده و ارزش برداشت ندارند. عمر گلها حدود 3 تا 4 روز است و اگر در اين مدت برداشت نشوند از بين خواهند رفت. از طرفي اگر گلها مدت زيادي پس از باز شدن در معرض باد و نور خورشيد قرار گيرند رنگ و بوي آنها از بين رفته، از مرغوبيت زعفران كاسته مي‌شود(5).

2-گل‌چيني و خشك كردن زعفران

برداشت زعفران فقط با دست انجام مي‌گيرد. بهترين موقع برداشت گل، به منظور حفظ عطر و رنگ زعفران، صبح زود و قبل از باز شدن گلها مي‌باشد. با توجه به اينكه برداشت زعفران به حوصله و دقت زيادي احتياج دارد، معمولاً زنها و كودكان كار گل‌‌‌چيني را انجام مي‌دهند. عمل گل‌چيني بدين ترتيب است كه گلها را به وسيله دست از بوته جدا كرده،‌ درون سبدهايي مي‌گذارند. در موقع گل‌چيني بايد سعي شود كه كلاله كه همان قسمت اصلي زعفران است به همراه گلها جدا شود و بر روي بوته‌ها باقي نماند. پس از گل‌چيني، گلها را به خانه برد، به طور دسته‌جمعي كلاله‌ها را از آنها جدا مي‌كنند. بايد توجه داشت اگر در باز كردن غنچه‌ها و گلها تاخير افتد، گلها به لحاظ حرارت زيادي كه توليد مي‌كنند لهيده و چسبيده شده، باز كردن آنها دشوار و كيفيت محصول كاهش مي‌يابد. معمولاً يك نفر در روزه 5-4 كيلوگرم گل را باز كرده، كلاله آن را دسته‌بندي مي‌كند. منظور از باز كردن گل اين است كه لوله گل را با ناخن مي‌شكافند و ميله سفيد مادگي (خامه) را به همراه كلاله قرمز رنگ سه شاخه‌اي از درون لوله گل بيرون مي‌آورند(5).

زعفران را براي نگهداري و يا عرضه به بازار بايد خشك نمود. عمل خشك كردن بدين نحو است كه پس از دسته‌بندي كلاله‌ها، دسته‌هاي كلاله را در داخل آبكش كه داراي سوراخ‌هاي ريزي باشد و يا در داخل سبدي كه داخل آن را با پارچهت نازكي پوشانده باشند و يا كلاً روي سطح صافي كه رطوبت را جذب نمايد گذاشته، در سايه قرار مي‌دهند تا خشك شود. سابق كلاله‌ها را در مقابل نور خورشيد خشك مي‌كردند كه اين كار صحيح نبود، زيرا باعث از بين رفتن مقداري از رنگ و عطر زعفران مي‌گرديد. در بعضي از مناطق زعفران كاري كشور، خشك كردن زعفران روي نخ انجام مي‌شود(5).

فرآوري زعفران

زعفران در کتاب رسمی داروسازی نامبرده شده و به شکل تنطوری با نام
 OpiiCrocata Tinctura وجود دارد(3).

هم چنین عصارهٔ آن به صورت محصولی به نام Bitters Swedish توسط کارخانجات مختلف تهیه و جهت مصارف دارویی مختلف عرضه می‌شود. بر حسب آزمایش‌هایی که در اروپا انجام شده‌است، زغفران خاصیت کاهش چربی و کلسترول خون و افزایش نفوذ اکسیژن در پلاسما را در موش آزمایشگاهی از خود نشان داده‌است(3).

هم چنین عصارهٔ آن به صورت محصولی به نام Bitters Swedish توسط کارخانجات مختلف تهیه و جهت مصارف دارویی مختلف عرضه می‌شود. بر حسب آزمایش‌هایی که در اروپا انجام شده‌است، زغفران خاصیت کاهش چربی و کلسترول خون و افزایش نفوذ اکسیژن در پلاسما را در موش آزمایشگاهی از خود نشان داده‌است(3).

در طب عوام نقاط مختلف جهان، زعفران به عنوان آرام بخش، ضد اسپاسم، اشتها آور و مقوی معده استفاده می‌شود. در کشور آلمان زعفران به عنوان آرام بخش، درمان درد معده و شکم و آسم مصرف می‌شود. زعفران بدلیل رنگ شادی که دارد در غذاها باعث نشاط انسان می‌شود(3).

قسمت اعظم زعفران به صورت طبيعي و به عنوان ادويه يا به عنوان رنگ در غذاهاي ايراني وخارجي استفاده مي شود .اما بايد بيان داشت كه در صنايع دارويي هم استفادهاي زيادي دارد و انواع داروها درقالب قرص،كبسول وانواع شربتهاي خوراكي دربازار جهاني مورد مصرف عموم مردم قرار ميگيرد. نيزدرصنايع غذايي نقش عمده اي را ايفا ميكند كه از آن جمله ميتوان انواع بستني ها،نوشابه ها،بيسكويت ها،كيك هاو... نام برد(3).

منابع و مآخذ

1-امید بیگی . رضا .1384 .تولید وفراوری گیاهان دارویی.انتشارات آستان قدس رضوی.ص33 الی41

2-ابريشمي، محمد. 1366 شناخت زعفران ايران،انتشارات توس.

3- بابائي ابرقوئي ، 1376، زعفران ،مجله رشد آموزش كشاورزي، شماره 30 صفحات42تا49.

4- بهنيا،مرتضي . 1370 زراعت زعفران ،انتشارات دانشگاه تهران.

5- زرگري ،علي .1369 ،گياهان دارويي ،انتشارات دانشگاه تهران، صفحه 574.

6-  عنبراني ،محمد .1369 زعفران طلاي سرخ ،انتشارات استان قدس رضوي.

انجیر

مقدمه

پیشرفتهای چشمگیری که در بخش کشاورزی نصیب کشورمان گشته است قسمتی مرهون انجام تحقیقات مطالعات و ارائه آخرین تحولات علمی در سطح مزارع است .  پیشرفت در زمینه علم بستگی به سه عامل اصلی دارد .

1-  اطلاعات محلی2 - اطلاعات علمی3 – اطلاعات  تجربی

در این مقاله سعی شده است که از تمام اطلاعات و تحقیقات محلی و علمی استفاده شود و با وسواس مطالب را که حاصل تحقیقات شخصی خودم و مطالبی که از لابلای گزارشات ،نشریه ها و نوشته ها بیرون کشیده شده و آماده تدوین نموده ام .

در این مقاله با در نظر گرفتن استفاده از اکوسیستم کشاورزی پایدار (Organic ) و با در نظر گرفتن جنبه های اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی انجیر و تأثیر درخت انجیر بر روی زندگی انسان های آن منطقه و تأثیرحشرات بر روی درخت انجیر ( تأثیر زنبور پلاستوفاگا در گرده افشانی درخت انجیر ) و عکس العمل عوامل زنده اکوسیستم ( بیوسنتزها ) در قبال عوامل غیر زنده ( بیوتپها ) سعی شده  است که بتوانیم خوانندگان را با تأثیرات متقابل اکولوژیکی گیاه و انسان را در منطقه مربوطه بررسی و ماحصل این تحقیقات که شروع آن از سال 1376 که من هنرجوی رشته کشاورزی در هنرستان ابوذر غفاری فسا بودم و تا امروز که دانشجوی رشته گیاهان دارویی در دانشکده علمی – کاربردی شیراز هستم را برای عزیزان به ارمغان بیاورم

امیدوارم بتوانم در پیشبرد اهداف کشورم ایران نقش کوچکی ایفا کنم
تاريخچه                                                                     

نجير بومي آسياي صغيراست ودر جنگهاي سليبي اروپايي هاآن را وارد منطقه مديترانه كردند (1).

گياهشناسي

انجیر Ficus  Carica   :

از گیاهان خزان دار نیمه گرمسیری است .میوه آن مرکب است و زمستان های ملایم همراه با بارندگی و تابستان گرم  را ترجیح می دهد . درجه حررات پایین در زمستان بیشتر از گرمای بالا در تابستان کشت انجیر را محدود می سازد(3) .

جنس Ficus خانواده Maraceae حدود 800 گونه در جنس فیکوس شناسایی شده است . گونه Ficus Cairica  دارای چهار واریته است (3).

1 – کاپری فیگ Caprifig مشهور به انجیر و حشی یا انجیر یر دارای گلهای نر و ماده(3).

2 – ازمیر Smyrica  اصلاً  گل نر ندارد ولی محتاج گرده افشانی است (3).

3 – بی دانه Nortensis بی دانه است و نیاز و  به گرده افشانی ندارد (3).

4 – مخلوط Sanpediro دو سری میوه می دهد (3).

سری اول در بهارکه بی دانه است و نیاز به گرده افشانی ندارد .سری دوم در تابستان یا پاییز که نیاز به گرده افشانی دارد . در غیر این صورت می ریزد . نیاز سرمای درخت انجیر بسیار پایین است به طوری که 100 تا 400 ساعت سرمای کمتر از 7 درجه سانتی گراد برای شکستن دوره رکود زمستانی آن کافی است . PH مناسب جهت رشدانجیر8/7می باشد.خاک مناسب شنی تارسی مقاومت انجیر نسبت به خشکی و شوری خاک نسبتاً بالاست و حساسیت این گیاه نسبت به کمبود آهن و روی زیاد نیست ولی به مقدارزیادی سدیم در خاک عکس العمل نشان می دهد(3) .

 تركيبات شيميايي

در هريكصد گرم انجير خام وخشك مواد زير وجود دارد

آب 23گرم ، پروتئين 3/4 گرم ، چربي 3/1 گرم ، هيدرات كربن 69گرم ، كلسيم 126 ميلي گرم ، فسفر 77 ميلي گرم ، آهن 3 ميلي گرم ، سديم 34 ميلي گرم ، پتاسيم 640 ميلي گرم ،‌‌‌‌تيامين 10/0  ميلي گرم ،  رايبوفلاوين 10/0  ميلي گرم ،  نياسين 7/0 ميلي گرم ،  قند ، نشاسه ، سلولوز ،آنزيم ، آهك ، مواد ازته ، منگنز ، برم ، پروتئوز ، پروتئاز ، فيسين ، خاكستر ، ليپياز ، كراوين ، كارتن ، تايروزين ، آمينو اسيد ، ماليك اسيد ، بوريك اسيد ، سروتي نيك اسيد ، سيتريك اسيد(6) .

خواص دارويي

          مغزي ومقوي ، تقويت قوه باه ،رفع سوء هاضمه ، وسواس صرع وجنون را درمان ميكند ، سرفه رطوبتي را درمان ميكند ، جهت درمان سياه سرفه مفيد است ،سينه پهلو وذات الريه حاد ونزله وبرونشيت با خوردن مكرر آن به طور قطع ‌‌‌درمان ميشود . خفقان وبواسيل را درمان ميكند .خشونت سينه ودرد سينه را درمان ميكند. خوردن آن در صبه ناشتا يبوست را درمان ميكند(6).

شرايط آب وهوايي

          میانگین بارندگی سالیانه آن حدود 270 میلیمترمناسب است.آب و هوای منطقه خشک و نسبتاً معتدل و میانگین درجه حرارت سالانه آن 5/4 درجه سانتیگراد براي انجير متناسب است(2) .

نیاز سرمای درخت انجیر بسیار پایین است به طوری که 100 تا 400 ساعت سرمای کمتر از 7 درجه سانتی گراد برای شکستن دوره رکود زمستانی آن کافی است . PH مناسب جهت رشدانجیر8/7می باشد.خاک مناسب شنی تارسی مقاومت انجیر نسبت به خشکی و شوری خاک نسبتاً بالاست و حساسیت این گیاه نسبت به کمبود آهن و روی زیاد نیست ولی به مقدارزیادی سدیم در خاک عکس العمل نشان می دهد(1) .

نحوه تكثيروپرورش

           درخت انجیر را با انواع مختلف وروش تکثیر نباتات چه جنسی و چه غیر جنسی می‌توان زیاد کرد. در ازدیاد بوسیله بذر هیچ گاه درخت جدید شبیه به پایه مادری نخواهد بود و به همین جهت نیز جز برای تحقیقات علمی و پیدا کردن انواع جدید از این طرز ازدیاد استفاده نمی‌کنند. برای ازدیاد درخت انجیر از نظر ایجاد باغ به منظور بهره برداری فقط از طرق مختلف غیر جنسی استفادهمی‌شود(8).
طرق مختلف غیر جنسی که بیشتر در تکثیر درخت انجیر بکار می‌روند عبارتند از: قلمه ، پاجوش ، خواباندن شاخه و پیوند. بین این طرق ، ازدیاد بوسیله قلمه بیش از سایر روشها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در ازدیاد درخت انجیر بوسیله قلمه باید از درخت سالم و قوی و شاخه رسیده انتخاب و تهیه شو(8).

 مراحل کاشت – داشت – برداشت

 1 – کاشت

کاشت انجیر معمولاً در اسفند ماه و اوایل فروردین انجام می شود . فاصله درختان 15 تا 10 قدم (گام)  چاله ای به عمق 5/1 تا 1 متر حفر نموده و در آن 3-2 قلمه می کارند . انجیر به روش کشت قلمه تکثیر می شود . چوبهای 2 تا 3 ساله را که که حالت نیمه خشبی دارند در طول زمستان قبل از رشد جوانه روی شاخه از درخت جدا نموده و قبل از کشت به مدت 1 هفته تا 10 روز آنها را در خاک اره مرطوب قرار می دهند تا پس از تشکیل پینه ( کالوس ) در خزان کشت شوند . محل اصلی کشت قلمه را در استهبان ( گوده ) می گویند به این صورت که بیش از نصف طول قلمه در خاک قرار می گیرد و در سالهای اول به منظور حفظ رطوبت و جلوگیری از خسارت احتمالی جوندگان اطراف گوده را سنگ چین نموده و بخش فوقانی گوده را با خار و شاخه های درخت می پوشانند و در صورت امکان چند نوبت آبیاری می کنند . پس سبزشدن سنگ روی قلمه ها را برداشته ولی سنگهای اطراف آن را تا چند سالی باقی می گذارند(3) .

زمانی  که درخت به سن 5 سالگی رسید اطراف آن را دوجوی (حالت پلکانی )در جهت مخالف شیب زمین ایجاد می کنند تا آب باران و برف اطراف ساقه گیاه جمع شود و آبیاری طبیعی شود . در زدن گوده از دستگاه یا وسایل مخصوص استفاده نمی شود بلکه از نیروی انسانی استفاده میشودکارگرانی که می خواهند آنها را حفر کنند باید قدی بلند داشته باشد . با توجه با اینکه دهانه گوده نیاید شعاعی بیشتر از 30 تا 40 سانتی متر داشته باشد . شخصی که گوده را می زند باید با استفاده از دیلم نصف تن خود را  داخل گوده کند تا بتواند عملیات کندن و برداشتن خاک را به خوبی انجام دهد و این کار هزینه زیادی در بر دارد . و مستلزم دقت بسیار زیاد کارگران است . در این نوع کاشت از هیچ نوع کود ، سم وشیه دیگری استفاده نمی شود و کاملاً بر اساس کشاورزی پایدار و صنتی است و تأثیر حرارت و رطوبت ته گودار به عنوان موجودغیرزنده ( ابیوئیک ) بر رویدرخت انجیربه عنوان موجود زنده(بیوتیک) یک اثر متقابل دارند(3) .

2 – داشت انجیر ؛

مرحله داشت انجیر شامل عملیاتی به فرم ذیل می باشد (3).

2 –1کرم کشی( مبارزه مکانیکی با استفاده از انسان ) این عمل پس از اتمام برداشت انجیر در مهرماه و آبان انجام می شود (2).

به این ترتیب که بعد از کنار زدن خاک های اطراف طوقه درختان ، لاروهایی را که در نزدیک تنه یا درون ساقه ها قرار دارند یا استفاده از سیخک ( سیم نازک و نوک تیز ) از بین می برد در صورتی که این عمل به طور کامل و یا اصلاً انجام    نشوداحتمال از بین رفتن درخت وجود دارد(3).

2- 2 : هرس : در ماه های بهمن و اسفند انجام می شود . هرس شاخه های خشک یک ساله و چند ساله و شاخه های آفت زده(3).

2-3 : پاک کردن جویهای اطراف تنه درخت به منظور جمع شدن آب باران در اطراف تنه درخت(3).

2- 4 : کندن اطراف تنه درخت (بهارکنی)در فروردین و اردیبهشت انجام می شودبه منظورمبارزه با علفهای هرز و متلاشی کردن علفهای هرز(3).

2-5 : مبارزه با علفهای هرز ( لجم کنی ) – اردیبهشت و خرداد با استفاده از مبارزه مکانیکی با ابزاری به نام ( تیشه )(3).

اصطلاح محلی ( لجم )

2 -6 – گرده افشانی  ( بر دادن ) 

    10 خرداد تا تیر انجام می شود به این ترتیب که میوه بر را از درختان مربوطه که فقط این درختان در شهر ایج وجود دارد . چیده و به چوب کشیده یا پشت شاخه های درختان انجیر و یا در قوطی هایی که به درختان آویزان نموده اند می ریزند تا عمل گرده افشانی انجام شود(2) .

طی عمل گرده افشانی زنبورهایی به نام پلاستوفاگا که در بحث بعدی نقش این زنبور را به طور کامل توضیح خواهیم داد(2).

2 – 7 - سمپاشی  

در تابستان جهت مبارزه با آفت کنه انجیر که خسارت زیادی را بر محصول وارد می کند درختان  را سمپاشی می کنند . این کار به دلیل دیم بودن باغات و عدم دسترسی به آب بسیار مشکل است(2).

2 – 8 – خاک دادن به درختان

 از آنجا که معمولاً هیچ نوع کودی به درخت انجیر داده نمی شود . باغداران در بعضی از سالها اقدام به تعویض خاک میکنندبه این صورت که پس از کندن اطراف تنه درخت و جویهای آن ( معمولاً در زمستان بعد از آن مرطوب شدن خاک ) و پس از ریختن خاک قدیمی درخت در محل خاکریزی های آبگیر خاک کنده شده از جویها و یا پایین دست درختان را در محل اطراف درخت می ریزد(2) .

نقش زنبور پلاستوفاگا درگرده افشانی انجیر

در گیاهان گلدار ، جهت تشکیل بذر یا میوه انجام عمل گرده افشانی ، ضروری است . گرده افشانی که همان انتقال دانه گرده یک گل به کلاله همان گل یا گل دیگر می باشد ، به دو طریق می باشد (8)

 الف – گرده افشانی مستقیم : که در این صورت ، جهت انتقال گرده ، هیچ گونه عامل خارجی دخالت ندارد(8) .

ب – گرده افشانی غیر مستقیم :   که گرده توسط یک عامل خارجی به کلاله گل منتقل می شود. حشرات یکی از مهمترین عوامل خارجی هستند که در گرده افشانی تعداد زیادی از گیاهان زراعی و باغی نقش بسزایی دارند(8).

این یک رابطه متقابل بین موجودات زنده است یا تأثیر موجودات زنده دیگر در یک اکوسیستم گیاهی که زندگی و بقاء یکی بستگی به زندگی و تلاش دیگری دارد . یکی از نمونه های بارز این وابستگی زندگی زنبور گرده افشان انجیر و تولید میوه دراین گیاه می باشد ، یعنی زنبوربلاستوفاگا میوه انجیر ، همان نهنج گل آذین مقعر است که تعداد زیادی گل ، در سطح داخل آن جا گرفته اند « میوه کاذب » . گلهای ماده انجیر خوراکی و یا هر دو گل نر و ماده در انجیر وحشی، در داخل نهنج قرار گرفته اند و از طریق استیول با محیط خارج ارتباط دارند . شکل (8) .

انجیر گیاهی است Unisexual – gynodiocious  یعنی در انجیر خوراکی گلهای نر ( پرچم ) وجود ندارد ولی در انجیر وحشی ، هرمافرودیت است یعنی گلهای نرو ماده بر روی یک درخت و برروی یک محفظه ( نهنج مقعر ) قرار دارند (4).

مرفولوژی و بیولوژی زنبور  بلاستوفاگا ؛     

زنبور بلاستوفاگا                    Blastophaga  psenes

از خانواده                        Agraonidae   

بالا خانواده                      Chalcidoidea    

راسته                            Hymenoptera

حشره کامل ماده آن تیره رنگ است و حدود 3 میلیمتر طول دارد شکل (2) زنبور سیکل زندگی خود را درون انجیر وحشی می گذراند(8) .

این انجیر حاوی لارو زنبور بوده این لاروها درون تخمدان گلهای ماده زندگی می کنند و از محتویات و بافت داخلی تخمدان تغذیه می نمایند و در اواخر زمستان که میوه های مستانه می رسند و گرده ها آمادگی لازم جهت انتشار و تلقیح گلهای ماده را دارند . حشرات کامل زنبور بلاستوفاگا نیز ظاهر می شوند و از طریق استیول از دانه میوه انجیر یه خارج پرواز می کنند و پس از ورود به داخل میوه زمستان تخم ریزی خود را از طریق کلاله وارد خامه کرده و در داخل هر تخمدان یک عدد تخم می گذارند . همزمان با رشد تخمدان لارو زنبور از داخل تخم خارج شده و از محتویات تخمدان گل ماده تغذیه می کند پس از اتمام دوره تغذیه ، لارو دوره شفیرگی و سپس مرحله حشره کامل ظاهر می شود(توضیح اینکه حشره نربی بال می باشدوتا آخر عمر درداخل میوه انجیروحشی باقی می ماند )بنابر این سیکل کامل زنبور بلاستوفاگا به طوری که شرح داده شد کاملاً در داخل میوه انجیر وحشی می باشد و در طی فصول سال طی می شود و عمل گرده افشانی انجیر وحشی کاملاً وابسته به این زنبور بوده (8).

 انجیرهای خوراکی دانه دار نیاز به عمل گرده افشانی دارند و از طرفی خودشان فقط واجد گلهای ماده می باشد ، لذا لازم است گرده مورد نیاز از طریق انجیر وحشی تأمین گردد (8).

حفاظت ازگونه های وحشی گیاهان(ژنوتیپ های وحشی)ادامه حیات بدون گونه های وحشی گیاهان برای گیاهان اهلی بی معنا است و امکان پذیر نیست .

در منطقه استهبانات باغداران با علم به این موضوع بسته به شرایط اقلیمی حدود اوایل خرداد ماه میوه های رسیده انجیر بر را از منطقه ایج ( منطقه ای بسیار پیشرفته از نظر کشاورزی و فرهنگی است .)جمع آوری کرده باغداران این انجیرهای وحشی را از باغداران ایج خریداری می کنند . مقیاس اندازه گیری انجیر بر( من) است ( 5/3 کیلو برابر با یک من است) پس از خریداری این میوه های را همانطور که در مرحله داشت توضیح دادیم درون باغات پخش می کنند . زنبور بلاستوفاگا پس از بیرون آمدن از میوه انجیر وحشی طبق رفتار و وظیفه ای که بر عهده دارد از طریق استیول وارد میوه های انجیر خوراکی می شود و جهت تخم ریزی  درون میوه تلاش می کند چون خامه انجیر خوراکی بلندتر از انجیر وحشی است لذا زنبورماده قادر به تخم ریزی درون تخمدان انجیر خوراکی نمی باشد ولی گرده هایی که هنگام خروج از انجیر وحشی بهاره با خود حمل نموده روی کلاله انجیرهای خوراکی منتقل نموده و باعث گرده افشانی و رشد میوه می شود(3) .

لازم به ذکر است که در انجیرهای خوراکی دانه دار چنانچه گرده افشانی انجام نگیرد میوه ها کوچک مانده و غالباً ریزش می نماید . این عدم رسیدگی میوه و ریزش بی موقع در مناطقی که باغداران از نقش زنبور بلاستوفاگا در گرده افشانی انجیر اطلاعی ندارد به چشم می خورد (2).

دربرسی زندگی زنبور بلاستوفاگا و انجیر و حتی انجیر خوراکی مابه یک نوع ازکنشهای مشترک برخورد می کنیم  . یعنی Coaction  تأثیر متقابل موجودات زنده نسبت به هم

برداشت انجیر و انبارداری انجیر خشک

انجیر در استهبان از اوائل مرداد ماه شروع به رسیدن می کند . نخست انجیر سیاه ، سپس شاه انجیر و بالاخره انجیر سبز به تدریج رسیده و آماده برداشت می گردد . وقتی میوه انجیر خشک می شود حدود 90% قند دارد و 70%  وزن میوه خشک می شود رنگ سبز میوه تغییر کرده و به رنگ زرد روشن و سفید تبدیل می شود . بر داشت محصول انجیر از نیمه دوم مرداد تا اواسط مهرماه به طول می انجامد . باغداران معمولاً انجیر سبز را روی درخت نگه می دارند تا خشک شود . انجیرها پس از خشک شدن می ریزند در این موقع انجیرها را جمع آوری نموده و بلافاصله جهت خشک شدن کامل آنها را در محلی به نام « اشپنگ » میریزند و پس از چندین روز آنها را داخل گونی ریخته و به شهر حمل می کنند .  یکی از مشکلات عمده انجیر کاران آلودگی انجیر به لارو و شب پره هندی ( معروف به کرم انجیر ) است شب پره هندی ( Plodia interponctaella  )  در باغات و انبارها به انجیر حمله می کند و پس از آن تخم ریزی در درون آن تخم ها تفریخ شده و به لارو تبدیل می شوند . لاروها به تدریج از درون انجیر تغذیه کرده و به محصول خسارت شدیدی وارد می نمایند . لاروها دوره ندگی خود را تکمیل نموده و پس از تبدیل شدن به شفیره و حشره کامل ، حشرات نیز دوباره در انبار تخم ریزی نموده و موجب خسارت افزون تری می شود (3).

در اینجا ما به یک کنش (Action )  یعنی تأثیر بیوتپ ( شب پره هندی ) بر بیوسنتز (انجیر خشک) برخورد می کنم که هیچ واکنشی ( Reaction  ) از طرف انجیر خشک اعمال نمی گردد . یکی از راه های متداول کنترل این آفت انباری استفاده از گازهای ضدعفونی کننده مثل متیل بروماید است (5).

آفات و امراض مهم انجیر استهبان

انجیر از گیاهانی است که مورد حمله آفات و امراض متعددی قرار می گیرد و خسارت ناشی از آنها به اندازه ای می رسد که نیاز به مبارزه دارد . تعدادی از آفات و امراض انجیر همزمان با دوره بر دهی در باغات ظاهر می شوند و چون بیشتر باغات به صورت دیم کشت شده اند مبارزه شیمیایی باید به طریقی انجام گیرد که به زنبورهای گرده افشان و حشرات مفید صدمه وارد نشود (3).

مهمترین آفاتی که در مناطق انجیرکاری استهبان وجود دارند شامل :

1 – پروانه برگخوار انجیر     Amanda  Ocynerogyia

زمستان گذرانی لارو این پروانه در زیر سنگها است و دارای 3 – 4 نسل است در اواسط خرداد تا اوایل تیر در منطقه مشاهده می شوند (1).

مبارزه تلفیقی ( بیولوژیکی ) :

Anastatus  sp.   Trichogramma sp. Ooencyrtus sp.   در باغات می تاون از خسارت این پروانه برگخوار جلوگیری کرد .

رها سازی زنبور Ooencyrtus spمفیدترین روش است (1).

2 – شپشک ستاره ای انجیر Ceroplastes rasci

به صورت  پوره سن دو بر روی سر و شاخه های جوان درخت زمستان گذرانی می کند (1). 

3- کنه تارتن انجیر   Eototrahychus  nirsti

به فرم حشره ماده آبستن است در زیر پوست و اطراف طوقه ، در زیر خاک زمستان گذرانی می کند و در یک سال 9 نسل دارد و اواخر تیرماه جمعیت حشره رو به افزایش است در بعضی از سالها تعداد آنها به 111 عدد در هر برگ می رسد . روش مبارزه با سم نئورون و یا آپولو در اواسط تیرماه توصیه می شود (1).

4- پسیل انجیر     Homotoma Ficus

این آفت در چند سال گذشته در مناطق انجیرکاری  به خاطر مصرف بی رویه سموم شیمیایی  طغیان یافته و به صورت یک آفت مهم انجیر محسوب می شود و به صورت تخم زمستان گذران می کند(1) .

اشاره مهم به استفاده بی رویه از سموم شیمیایی و مقاوم شدن آفات در برابر سموم شیمیایی در کشاورزی ماکنیزه و عدم استفاده از مبارزه بیولوژیکی(1) .

5 – شپشک واوی انجیر   Lepidosaphes conchiformis  

این در سال 3 نسل دارد و از اواسط اردیبهشت تا اواسط شهریور ظاهر می شود (1).

6 – مگس انجیر Carpolomchaa  aristella

فقط در باغاتی انجیر آبی خسارت می زند و موجب ریزش میوه می گردد . این حشره در اواسط خرداد ماه به میوه های نیم رس و رسیده حمله نموده و موجب ریزش می شود . این آفت هنوز در باغات دیم استهبان مشاهده نشده است (1).

7 – بیماری شانکر انجیر 

یکی از مهم ترین بیماری ها در باغات انجیرکاری استهبان و نی ریز بیماری شانکر یا خشکیدگی سرشاخه های درخت می باشد(1) .

علائم بیماری

به زخمهایی ، با حاشیه محدود و یا ظهور بافتهای مرده که روی پوست شاخه و تنه درخت اغلب فرو رفته و همراه با تغییر رنگ می باشد، اطلاق می شود(1) .

گسترش این زخم ها در اطراف شاخه و تنه درخت باعث پوسیدگی قسمتهای آلوده  گیاه می شود (1).

عامل بیماری و بیولوژیکی : قارچ ناقص  ( phomopsis) .

این قارچ در شرایط نامساعد به صورت پیکنیدیم ( pychidium ) و یا به صورت ریسه در بافتهای آلوده باقی می ماند و در شرایط مسائد مانند بارندگی ، رطوبت بالا و هوای خنک اسپرها آزاد شده و ریسه قارچ از طریق زخم های ناشی از هرس ، منجر به آلودگی جدید و گسترش بیماری در درخت و باغها می شود(1) .

روش مبارزه :

- ضدعفونی وسائل هرس

- قطع سر و شاخه های آلوده و سوزاندن آنها(1) .

- تراشیدن قسمتهای آلوده در تنه درختان تا مشاهده یا قسمتهای سالم و ضد عفونی آن قسمت یا قارچ کش های مسی مانند : مخلوط بردو و یا کوپراویت آبی (1).

- پوشاندن زخمهای ناشی از هرس درخت ، یا چسب باغبانی یا مواد بی اثر و جلوگیری از ایجاد زخم .

- نمونه بارز  تأثیر بیوتیک بر  ابیوتیک دیگر قارچ و درخت انجیر(1) .

تأثیر ابیوتیک بر بیوتیک .

تأثیر رطوبت و باران بر رها شدن اسپور ریسه قارچ . 

ارقام انجیر و انواع انجیر

انواع انجیر

1 – انجیر و حشی ( بر )

2 – انجیر خوراکی

ارقام انجیر

در استهبان ارقام مختلف انجیر وجود دارد . براساس تحقیقات انجام شده در این منطقه ارقام انجیر خوراکی و انجیر بربه شرح زیر است(2).

الف) ارقام انجیر خوراکی :

1- انجیر المی ( Allomi )

2 – انجیر برگ چناری ( Barg chenary )

3 – انجیر رونو ( Roono )

4 – انجیر سبز ( Sabz )

5 – انجیر سیاه ( Siah )

6 – شاه انجیر ( Shah – Anjir )

7 – انجیر کشکی ( Kashky )

8 – انجیر متی ( Matty )

(ب) ارقام انجیر بر :

1 – انجیر پوز دمبالی ( Bar – Pouzdombaly )

2- بر انجیر دانه سفید ( Bar – Daneh saphid )(2).

فرآورده های انجیر

انجیر به علت داشتن ویتامینهای A . B .C و انرژی زیادآن جزءغذای اصلی مردم وبه علت خواص دارویی جزء گیاهان دارویی به شمار می رود.

فرآورده هایی که از انجیر در استهبان گرفته می شود عبارت است از :

1 – کمپوت انجیر

2- مربای انجیر

 3- کلوچه انجیر

4-  مسقطی انجیر

5 – انجیر و عسل

6- شیره انجیر

7 – انجیر و گردو

8 – انجیر و مغز بادام

9 – انجیر و زیره

10 – شیرینی انجیر

11 – کیک انجیر

12- پودر خشک انجیر

و بسته بندیهای انجیر به صورت صادراتی – کوچک و بزرگ

منابع

1 – بصیری ، غلامحسین 1374 . پارازیتوییدهای تخم پروانه برگخوار انجیر در استان فارس .

2 – ثابت سروستانی ، جعفر . 1372 شناسایی ارقام انجیر در استهبان . کارشناس ارشد دانشگاه تهران

3 – حسن پور اصطهباناتی ، ابوالقاسم 1375 کنترل فساد انباری در انجیر خشک

4 – هارتمن ، اج تی و دی . ای  . کستر ، 1370 ازدیاد نباتات

5 – نشریه تحقیقی ، ترویجی 1377 . مرکز تحقیقات کشاورزی فارس

6-زرگری .علی .گیاهان دارویی. 1374. اننتشارات دانشگاه تهران.

7- Michailiaes , Tj . & D.P – Morgan , 1994 , Dynami csof Blastophaga psenes populations , Avail ability of caprifigs phytopatology . vol . 84 . NO. 11 . p p : 1254 – 1263

 8-www.gewax.com

 

اطلاعات شخصی و محلی و تحقیقات شخصی خودم در مزارع استهبان و ایج در سال 1378 هنرجوی سال دوم رشته زراعت در هنرستان ابوذر غفاری فسا .

 در میان میوهای خوشمزه شاه انجیر هست و سلطان خربزه

 

 

 

خردل سفید

خردل سفید

مردم اکثر سرزمین ها از زمان های گشته خردل سفید را می شناختند. مردم روم از پیکر رویشی تازه خردل به عنوان سبزی خوردن و از بذرهای آن به عنوان ادویه استفاده می کرده اند. خردل از قرن پانزدهم، به عنوان جزئی از مخلفات غذایی مورد توجه مردم اروپا قرار گرفت و از آن برای تهیه انواع سس ها و چاشنی ها استفاده شد. خردل از قدیم یکی از اقلام مهم صادراتی اسپانیا و بعضی از کشورهای عربی بوده است. کشت خردل در کشورهای انگلیس و آلمان از قرن هفدهم آغاز شد. از دانه خردل به طور گسترده ای در صنایع غذایی استفاده می شود. سس خردل از ترکیب دانه پودر شده آن (پس از جدا نمودن پوست) با سرکه، نمک و سایر ادویه ها حاصل می شود، به عنوان چاشنی مهم اغذیه به کار می رود. مردم برخی از کشورهای اسیایی در گذشته از روغن استخراج شده دانه های این گیاه در تهیه غذا و همچنین به عنوان روغن چراغ استفاده می کرده اند.

روغن های یاد شده را می توان به عنوان گریس نیز برای قطعات حساس بعضی از ماشین ها به کار برد. در نظر مردم سده های گذشته، دانه های این گیاه خاصیت داروئی داشته و برای مداوانی بیماری هایی مانند رماتیسم و دردهای عصبی و نیز به عنوان ماده ای ملین به کار می رفته است. در حال حاضر، چون از مواد موثره گیاهان دیگر می توان برای مداوای بیماری های مذکور استفاده نمود، خردل اکنون کمتر از موارد استعمال دارویی دارد.

 به علت نوش فراوان که در گل های این گیاهان به وجود می آید، در ردیف گیهان مولد عسل قرار دارند. عملکرد عسل تولیدی زنبورهایی که از این گیاهان استفاده می کنند به 40 کیلوگرم در هکتار می رسد. چون خردل چاشنی مطبوع و خوش خوراکی است، وارد رژیم غذایی اکثر مردم شده است. مصرف سالانه دانه های خردل به بیش از 200 هزار تن می رسد که قسمت عمده آن را کشورهایی مانند کانادا، دانمارک، فرانسه، آرژانتین، سوئیس و روسیه تولید می کنند(1).

2- تاریخچه:

در کتب طب سنتی با نام "خردل" و در متون عربی کتب طب سنتی با نام "حرشا" و "خردل وحشی" نام برده می شود. به فرانسوی Moutarde و به انگلیسی Mustard گفته می شود.

گیاهی است از خانواده Cruciferae دارای انواع مختلفی است که عمده ترین انها خردل سفید و خردل سیاه و خردل قهوه ای و خردل وحشی می باشند.

در دوران روم قدیم دانه های ساییده شده خردل را با شیره و عصاره میوه جات مخلوط کرده و به نام Mustum ardens  یا   Hot must  یعنی شیره میوه داغ مصرف می کردند. خردل از روزگاران کهن شناسایی شده و به عنوان دارو مصرف می شده است. در پزشکی کهن مصر، خردل برای معالجه ناراحتی های بیماری های تنفسی توصیه شده است. در قرون وسطی از خردل داروی مایعی یا به اصطلاح شربتی برای معالجه آسم و سرفه و خشونت سینه درست می کردند. در دوران قرون وسطی خردل به عنوان ادویه خوبی برای مصرف در زمستان که در آن زمان فقط گوشت    نمک سود غذای اصلی را تشکیل می داد، مورد توجه اروپایی ها قرار گرفت. خردل را اولین بار مسلمان ها در اسپانیا آغاز کردند و در آغاز قرن دوازدهم به آلمان و انگستان با نان سناپیوم وارد شد.

قسمتی از ترکیبات شیمیایی گازاشک آور که در جنگ جهانی اول مصرف می شد از ماده سینگیرین گلوکوزید که در خردل سیاه وجود  دارد به دست می آمد. این گلوکوزید تحریک کننده مخاط و نسوج مرطوب بدن است. بخصوص در مخاط چشم و بینی اثر شدیدی دارد. تنفس مقدار زیاد آن موجب سوختگی مخاط مجاری تنفسی سربازان شده بود که در مورد تعداد زیادی از آنها منجر به مرگ شده بود. همین ماده در خردل در مواردی که به مقدار محدود و کم به عنوان ادویه مصرف می شود، موجب تحریک اشتها و تسریع و تحریک ترشح بزاق می گردد. مصرف جهانی خردل در درجه اول از ارقام سفید و قهوه ای خیلی زیاد است. در 30 سال اخیر خردل قهوه ای به تدریج از نظر ادویه جانشین خردل سیاه شده است، زیرا خردل قهوه ای از تندترین ارقام خردل است(2).

مشخصات گیاه خردل سفید:

گیاه خردل سفید با نام علمیBrassia alba Hookf sinapis alba L. و از خانواده   شب بو می باشد. اسامی عمومی دیگر ان خردل ابیض، کبر ابیض و حار می باشد که گیاهی یک ساله می باشد و نوع گیاه بوته ای است(3).

1-3- ریشه:

ریشه این گیاه مخروطی و مستقیم است و انشعاب های کمی دارد و رنگ ریشه سفید ماست است(1).

2-3- ساقه:

ساقه خردل سفید مستقیم و استوانهای شکل می باشد و همچنین سطح ساقه پوشیده از  کرک های کم و بیش ریز است و ارتفاع آن متفاوت و بین 60 تا 100 سانتی متر است(1).

3-3- برگ:

برگ ها دارای دمبرگ بلندی هستند. این برگ ها در طول ساقه پراکنده اند و نسبت به یکدیگر به طور متناوب قرار دارند ضمنا بریدگی ها کم و بیسش عمیق بوده و سطح آن ها پوشیده از کرک های کم و بیش ریز است(1).

4-3- گل:

گل ها خوشه ای و به صورت مجتمع و در انتهای ساقه های اصلی و فرعی ظاهر می شوند. این گل ها دارای چهار کاسبرگ سبزرمگ و چهار گلبرگ زرد رنگ هستند و گلبرگ ها کم و بیش دایره ای شکل می باشند. گلبرگ ها و کاسبرگ ها به طور متناوب نسبت به هم قرار دارند(1).

5-3- میوه:

میوه از نوع خورجین، متورم به ضخامت 3 تا 4 میلی متر و به طول 2 تا 4 سانتی متر، شمشیری شکل و پوشیده از کرک و به رنگ سبز روشن است و با زاویه تقریبی 90 درجه نسبت به محور ساقه قرار می گیرد در هر میوه 3 تا 7 دانه کم و بیش کروی به رنگ سفید مات یا قهوه ای روشن که قطر هر یک در حدود 2 تا 5/2 میلی متر است، وجود دارد و وزن هزار دانه 4 تا 7 گرم است(1).

4- ترکیبات و مواد موثره:

از نظر ترکیبات شیمیایی در تخم خردل سفید وجود چند گلیکوزید و لعاب فراوان و روغن ثابت (35-30 درصد) و سینالبین و اسیدهای آراشیدیک اسید، لینگوسریک اسید، اروسیک اسید (سمی است) و همچنین لینولئیک اسید، لینا ماراز، لاکتاز، مایروزیناز و فسفاتاز گزارش شده است. روغن چرب ثابت موجود در دانه خردل سفید به رنگ زرد طلایی است و دارای بو و طعمی تند و بیشتر مصارف صنعتی دارد و فقط خالص و سفید رنگ آن ممکن است در آشپزخانه مصرف شود(2).

5- خواص درمانی:

محرک اعصاب، قی آور، بادشکن و ملین و استعمال خارجی آن را به شکل ضماد شمع و محلول مالیدنی به عنوان قرمز کننده پوست و محرک در دردهای روماتیسمی، دردهای مفصلی و غیره به کار می برند(3).

6- کاربرد:

-استفاده از کاغذ مخصوص خردل که آن را مشمع خردل می گویند بدین طریق که قبل از استفاده ابتدا کمی یعنی چند ثانیه آن را در آب سرد یا نیم گرم وارد کرده و پس از آن روی عضو دردناک  می اندازند و پس از حدود 20-15 دقیقه قرمزی روی پوست ظاهر می شود و خون به ان ناحیه جلب می گردد معمولا کاغذ را بیشتر از 45-30 دقیقه روی پوست نگه نمی دارند و باید برداشته شود تا ایجاد ناراحتی ننماید(2).

-برای رفع بیوستتهایی که ناشی از ضعف فعالیت روده ها می باشد مانند یبوست دراشخاص پیر یا اشخاص فلج اگر یک قاشق غذاخوری از دانه های آن را چند روز در اب خیسانده و بعد در نصف لیوان آب وارد کرده و بخورند خیلی موثر است(2).

-ضماد خردل با عسل بر پیشانی برای سردرد مفید است(2).

-اگر گرد آن بر بینی داخل شود یا آب دم کرده آن چند قطره ریخته شود، عطسه آور است و برای بیدار کردن و به حال آوردن بیمار در حال غش و صرع و باز کردن گرفتگی گوش مفید است(2).

-اگر تخم خردل را بکوبند و عصاره ان را بگیرند مالیدن آن برای امراض چشم نافع است(2).

-اگر 30-15 گرم تخم خردل سفید را قبل از غذا یا شام وقت خواب بیاشامند، ابتدا معده را تحریک می کند سپس چون در مجاورت رطوبت باد کرده لعاب زیادی می دهد، عمل هضم روده ای را مختل کرده و موجب لینت مزاج می شود، ولی در مصرف تخم خردل سفید به این ترتیب باید احتیاط کرد و اشخاصی که حالت التهاب و هیجانی در مجاری های ضمه دارند چون دانه خردل سفید در مجاری هاضمه ایجاد خراش می کند، نباید مصرف نمایند(2).

- ریختن خردل در گوش و دندان درد ان را تکسین می دهد.

-مالیدن آن به چشم برای رفع خشونت پبک چشم نافع است.

7- نیازهای اکولوژیکی:

گونه های خردل را در هر نوع خاکی می توان کشت کرد، ولی برای افزایش عملکرد این گیاهان را باید در خاک های حاصلخیز کشت نمود. اگر چه کاشت این گیاهان در خاک های سبک شنی مناسب تر است ولی رویش خردل در ماسه های بسیار نرم (ماسه بادی) و تهی از مواد و عناصر غذایی مطلوب نیست و رشد و نمو خردل در چنین خاکهایی به کندی صورت می گیرد بین آبیاری و عملکرد رابطه مستقیمی وجود دارد به طوری که ابیاری باعث افزایش محصول می شود و کم آبی به طور بارزی سبب کاهش عملکرد دانه خواهد شد. از این رو، آبیاری گیاهان در طول ماه های گرم و خشک سال ضرورت دارد این گیاهان به سرما حساس نیستند. بذرها در دمای 4 تا 5 درجه      سانتی گراد نیز جوانه می زنند. گیاهان جوان قادر به تحمل سرمای 5- درجه سانتی گراد می باشند و رویش گونه های خردل بین 6/5 تا 9/24 درجه سانتی گراد صورت می گیرد. "پی.اچ" خاک برای خردل سفید بین 5/4 تا 2/8 مناسب است(1).

8- نحوه تکثیر:

کاشت و تکثیر این گیاهان تویط بذر انجام می گیرد و از انجایی که خردل ها بذور کوچکی دارند آنها را با ماشین های بذر کار در ردیف های با فاصله 25 تا 30 سانتی متر کشت می نمایند. پس از کشت انجان غلتکی سبک برای تسریع در جوانه زنی بذور موثر است.

9- کاشت، داشت، برداشت:

1-9- کاشت:

در خاک هایی که خردل کشت می شود در فصل پاییز شخم متوسطی زده می شود و در این فصل عناصر غذایی مورد میاز به خاک افزوده می شود. اواخر اسفند سطح زمین و بستر خاک را برای کشت خردل اماده می کنند پس از کاشت انجام غلتک سبکی به منظور تراکم بخشیدن به لایه سطحی ذرات خاک سبب هماهنگی در جوانه زنی بذرها می گردد. خردل دوره رویشی کوتاهی دارد. لذا افزودن کودها و سایر مواد غذایی در طول رویش انها مناسب نمی باشد و گیاه قادر به جذب انها نخواهد بود. از این رو قبل از کاشت در فصل پاییز هنگام اماده ساختن خاک افزودن مواد غذایی مورد نیاز گیاه به خاک نیاز دارد. ازت برای رویش خردل مناسب است ولی در اضافه کردن آن به خاک باید دقت نمود زیرا ازت سبب افزایش رشد رویشی خردل می شود. بر عکس از رشد زایشی آنها به نحو چشمگیری می کاهد. تحقیقات نشان می دهد که گیاهان برای تولید هر 100 کیلوگرم بذر، 5 کیلوگرم ازت، 5/2 کیلوگرم فسفر و 4 کیلوگرم اکسید پتاس از خاک جذب می کنند به       هر حال افزودن عناصر ضروری نظیر ازت، فسفر و پتاس به خاک هایی که خردل در آنها کشت می شود باید به نسبت های 1: 1: 1 انجام گیرد. در خاک هایی که خردل در آنها کشت می شود نیازی به افزودن کودهای حیوانی به انها نیست زیرا خاک نباید ماده آلی زیادی داشته باشد(1).

2-9- داشت:

گسترش علفهای هرز تاثیر نامطلوبی در رشد و عملکرد گونههای مختلف خردل دارد. از این رو قبل از کاشت و نیز تهیه بستر عاری از علف هرز ضرورت دارد. مبارزه با علف های هرز در طول رویش گیاهان نیز ضروری است. قبل از کاش می توان از علف کش های مناسبی مانند اولیترف، ترفلان و یا تری فلورکس به مقدار 4 تا 5 لیتر در هکتار استفاده نمود. بهتر است بین ردیف ها کولتیواتوری به عمق 7 تا 15 سانتی متر زده شود. این کولتیواتور نه تنها در از بین بردن بقایای علف هرز موثر است بلکه باعث تهویه خاک شده و رشد ریشه ها را نیز تقوی می کند. در صورتی که   بوته ها در طول ردیف متراکم باشند باید آنها را به تعداد مناسب تنک کرد. در طول رویش خردل ممکن است آفات آن را مورد حمله قرار دهند و خسارت زیادی به بار اورند. از آفات خردل می توان از حشره ای به نام "سوسک شلغم" که متعلق به زیر خانواده "هالتی سینه" است نام برد. لاروها و حشرات بالغ از برگ ها به خصوص از پارانشیم برگ تغذیه می کنند. از دیگر آفات می توان از "سوسک گل" و "حشره خردل" نام برد. به وسیله یخ آب زمستانه می توان با سوسک شلغم مبارزه کرد و فاتوکس هم از سموم مناسب برای مبارزه با این آفت است که مقدار مناسب مصرف آن 5/2 تا 3 کیلوگرم در هکتار می باشد. برای از بین بردن دو آفت دیگر تا قبل از تشکیل گل ها می توان از فوسدرین به مقدار 6/2 تا 8/2 لیتر در هکتار استفاده نمود. برای حفاظت زنبورهای عسل در مقابل سموم بهتر است در شب، که زنبورهای عسل حداقل جمعیت را دارند از مواد شیمیایی آفت کش استفاده کرد. همچنین برای تقلیل اثر سمی این مواد می توان در مرحله گلدهی از محلول ملیپاکس به مقدار 15 کیلوگرم در هکتار یا محلول 1/5 درصد الاکرون استفاده نمود(1).

3-9- برداشت محصول:

برداشت محصول بین ماه های تیر و مرداد و هنگامی انجام می گیرد که میوه ها به رنگ زرد در آمده باشند. میوه ها در ساعات ظهر تحت تاثیر آفتاب و یا گرمای روزانه قرار می گیرند و این امر امکان ریزش بذر و پراکنده شدن آنها به اطراف را افزایش می دهد که نقش موثری در کاهش عملکرد خواهد داشت. لذا صبح زود یا شب هنگام زمان مناسبی برای برداشت خواهد بود. محصول خردل را می توان در دو مرحله برداشت نمود. مرحله اول هنگامی است که میوه ها هنوز کاملا نرسیده اند. در این مرحله پس از برداشت اندام های حاوی میوه، آنها را برای مدتی روی زمین قرار می دهند و چند روز بعد به وسیله کمباین برداشت می کنند. چگونگی برداشت به شرایط آب و هوایی منطقه بستگی دارد. اگر اندام های جمع آوری شده تحت تاثیر بارندگی یا عوامل جوی نامساعد قرار گیرند کیفیت محصول به شدت کاهش خواهد یافت. برداشت یک مرحله ای در زمانی مناسب است که قسمت اعظم محصول رسیده باشد و رطوبت بذور بیشتراز 11 تا 12 درصد نباشد. در برداشت یک       مرحله ای جهت تسریع میتوان از مواد شیمیایی (نظیر گلون یا محلول یک درصد گراماسون) که سبب تسریع در خشک شدن و در نتیجه رسیدن بذور می شوند استفاده نمود. عملکرد خردل متفاوت است و بستگی به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه دارد.

10- فرآوری:

هنگام برداشت باید توجه داشت که از شکسته شدن بذور و مخلوط شدن آنها با بذور و سایر گیاهان به خصوص گیاهان سمی جدا خودداری شود و پس از جمع آوری بذور چنانچه رطوبت آنها بیش از 11 تا 12 درصد باشد انها را خشک و پس از تمیز کردن بسته بندی می نمایند.

منابع:

1- امیدبیگی، رضا. (1384). تولید و فراوری گیاهان داروئی، جلد دوم. انتشارات آستان قدس رضوی. تعداد صفحات 168.

2- میرحیدر ، حسین. (1375). کاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماری ها. جلد دوم. انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

3- صمصام شریعت، هادی. (1383). گزیده گیاهان داروئی. انتشار مانی. تعداد صفحات 392.

 

خشک کردن گیاه

خشک کردن گیاه

رده بندی یاسیمتاتیک گیاهان علمی است که در آن از رده بندی و نام گذای گیاهان بحث می شود افرادی که به نحوی با گیاهان سرو کار دارند باید بتوانند گیاهان اطراف خود را تا آنجا که مقدور است تشخیص دهند. تشخیص گیاه این است که آن را با گیاهی معلوم و مشخص مقایسه نمایند تا اگر شبیه آن گیاه معلوم است همان اسم گیاه معلوم را با این گیاه مجهول دهند.

این امر امکان پذیر نخواهد بود مگر آنکه با گردش علمی گیاهان محیط خود را جمع آوری نمایند و درباره هر یک مطالعه نمایند و برای آن که گیاه مزبور از بین نرود آن را بر طبق اصول علمی جمع آوری و خشک نمایند و این عمل شامل چهار مرحله به ترتیب زیر است :

1- جمع آوری     2- خشک کردن

3- چسباندن     4- اتیکت یا برچسب زدن

1- جمع آوری گیاه :

1- یکی آن که در ضمن چیدن گیاه آن را در لابه لای روزنامه ها و یا کاغذهای کاهی پرس قرار می دهند.

2- طریق دیگر آنکه گیاهان را به تدریح که جمع می کنند در قوطثی مخصوصی به نام Vasculum نامیده می شود قرار می دهند به تجربه ثابت شده است که هر قدر قوطی پر از گیاه باشد بهتر است همچنین خوب است که قوطی مزبور را با رنگ سفید رنگ نمایند زیرا از طرفی نور خورشید را منعکس می کنند ثانیا اگر در محلی فراموش شده باشد به سهولت می توان آن را پیدا کرد.

3- در طریقه سوم از کیسه های غیرقابل نفوذ مخصوص استفاده می کنند این طریقه بیشتر در جنگل های مرطوب حاره بکار برده می شود.

در گردش ها یا مسافرت های علمی همیشه باید یک بیلچه یا چاقویا قیچی و یا هر دو را همراه داشت این وسایل برای خارج کردن پیاز یا ریزوم و ریشه گیاه مفید است به علاوه بهتراست که وسائل مزبور جلد چرمی داشته باشد که به کمربند بتوان آویزان نمود.

در جمع آوری گیاهان نکات زیر را باید رعایت نمود :

1- گیاهانی چیده شود که فاقد حشرات یا بیماری هائی باشد که موجب از بین رفتن آن ها گردد.

2- از چیدن یک قسمت کوچک خودداری شود.

3- نمونه های که چیده می شود گل یا میوه داشته باشد از چیدن نمونه های عقیم خودداری شود.

4- اگر گیاه یکساله است قسمتی از ریشه را برای نشان دادن حالت یکساله آن ازخاک در آورند.

5- اگر گیاه دو ساله یا چند ساله است (البته باستثنای درخت، درختچه، بوته بزرگ) گیاه یا قسمت کمی از ریشه که با چاقو یا قیچی قطع کرده اند از خاک در آورند.

6- اگر گیاه به صورت درخت، درختچه یا بوته بزرگ باشد فقط قسمتی از شاخه که واجد برگ گل و در صورت امکان میوه باشد کافی است.

2- خش کردن گیاه :

منظور از خشک کردن گیاه یعنی خارج کردن آب آن به منظور جلوگیری از فساد گیاه.

باید دانست که اگر بر طبق اصول علمی

گیه را خشک ننمائیم تبخیر تدریجی آب گیاه موجب تغییر شکل قسمت های مختلفه آن می گردد.

در خشک کردن گیاهان یکی از دو طریقه زیر را می توان به کار برد.

خشک کردن گیاه با پرس

خشک کردن گیاه با حال طبیعی

طریقه خشک کردن گیاه با پرس

در این طریق برای خشک کردن گیاه پرس بکار می برند و پرس هائی که برای این منظور به کار برده می شوند انواع مختلف دارند ولی معمول تراز همه دو تخته پهنی است با طناب یا تسمه محکم بسته می شود بدین طریق که گیاهانی را در داخل صفحات کاغذ می گذارند و بعد کاغذها در داخل پرس قرار می دهند به علاوه ممکن است عمل خشک کردن به کمک حرارت یا بدون آن صورت گیرد.

الف- خشک کردن گیاه بدون حرارت: کاغذهائی که برای خشک کردن در این طریقه بکار می رود بهتر است از جنس آب خشک کن باشد (ابعاد 30 در 45 سانتی متر) ولی به جای آن می توان از کاغذ روزنامه یا کاهی استفاده نمود. بین هر چند ورق از این خشک کن ها مقوای مخصوص قرار می دهند. بعضی به جای مقوای بین اوراق صفحات آلومینیوم نیز می گذارند  وجود صفحات آلومینیوم موجب صاف خشک شدن گیاه می گردد. پس از مدت 24 ساعت کاغذها را پشت و رو می کنند و گیاهان را بازرسی می نمایند اگر بعضی از قسمت ها درست نخوابیده و دقت بیشتری لازم دارد باید توجه بیشتری کرد.

خلاصه در این مرحله حوصله و اهتمام زیاد لازم است زیرا در این حالت است که وضع مطلوب را می توان به برگ یا به جام و غیره داد.

بعد از انجام این عمل کاغذها و مقواهای گیاهام را باید عوض کرد یعنی بجای هر یک از آن ها باید خشک کن و مقوائی جدید بکار بدر و مدت 24-36 ساعت دیگر فشار قرار داد یک مرتبه دیگر نیز کاغذ و مقواها را عوض می کنند تا گیاهان کاملا خشک شوند (پس از دو سه روز) کلیه عملیات مربوط به خشک کردن به طریقه فوق اگر با دقت انجام گیرد یک هفته طول می کشد.

طریقه فوق ازاین قرار است :

1- لااقل یک هفته وقت باید صرف خشک کردن شود.

2- مقواها 3 الی 4 بار باید عوض شوند (مقواهائی که خیس هستند باید در آفتاب بگذارند تا خشک شود و برای دفعات اتی مورد استفاده قرار گیرد).

3- باید مقدار زیادی مقوا حاضر داشت (باید دانست در این جا منظور مقواهای معمولی نیست بلکه مقواهای خشک کن است یعنی مقوای نرمی است که آب را جذب می کند).

4- برای هر نمونه گیاه وقت زیادی باید مصرف گردد.

5- قارچ و حشرات ریز ممکن است هنگام خشک کردن نمونه موجب از بین رفت بعضی از قسمت های گیاه می شوند.

ب- خشک کردن گیاه با بالا بردن حرارت : این طریقه شبیه روش قبلیاست با این تفاوت که به جای مقوای خشک کن از مقواهای مخصوصی به نام مقوای هواخور corrugate (کاروگیت) نام دارد استفاده مینمایند. طرفین این مقوا صافاست ولی در وسط دارای مجاری هوا است وجود این مجاری جریان هوا را آسان می سازد در نتیجه در این طریقه ابتداء باید نموهنه را 24 ساعت تحت فشار قرار داد و پس از ان پرس را باز نموده گیاهان را یکی یکی بازرسی کرده و در پرس خشک نهاد. در این پرس نباید فشار زیاد وارد کرد و پس از بستن باید پرس را روی منبع حرارت قرار داد پرس را بعد از 6 ساعت فشار می دهند این عمل را 12 ساعت دیگر نیز تکرار می کنند و در ضمن جهت نمونه ها را نیز تغییر می دهند یعنی طرف بالا را روی میز بر می گردانند تا به آن طرف نیز حرارت برسد.

بعد از 24 ساعت پرس را باز می کنند و اگر باز گیاهانی دیده شود که خوب خشک نشده باشند مجددا برای گیاهان خشک نشده عمیلات فوق را انجام می دهند در این طریقه کلیه عملیات خشک کردن گیاه از 12 ساعت تا 2 روز تجاوز نمی کنند.

در آمریکا برای خشک کردن از نیروی الکتریک استفاده می شود و عده ای هم هوای گرم و خشک را از مجاری مقراهای هوا خورده عبور می دهند و در نتیجه گیاه در اثر هوای مزبور زودتر آب خود را از دست داده خشک می شود.

مضاراین طریقه از این قرار است :

1- گیاه تا اندازه ای رنگ خود را از دست می دهد.

2- جای شیار مقوای کاروگیت در گیاه اغلب باقی می ماند.

3- پوشش مومی سطح برگ از بین می رود.

نکات مهم در خشک کردن گیاه :

در خشک کردن گیاهان رعایت نکات زیر لازم است :

1- حتی الامکان از تمام صفحه خشک کن استفاده می شود یعنی باید یک یا چند نمونه گیاه را در بین دو خشک کن قرار داد به طوری که فضای خالی باقی بماند.

2- بهتر است صفحات خشک کن را با کاغذ روزنامه از یکدیگر مجزا نمود.

3- گیاهانی را که طولشان از 40 سانتی متر بیشتر است باید در روی صفحه خشک کن دو تا یا سه تا نمود (بشکل V یا N تا کرد).

4- طول و عرض خشک کن باید معمولا 29 × 41 سانتیمتر باشد.

5- گرامینه هائی که خیلی از صفحه کاغذ تجاوز بکنند باید مانند پلکانی آن ها را تا کرد و هر تا را به وسیله نوار چسب موقتا به خشک کن چسبانید.

6- قسمت زیادی گیاه را که روی هم می افتند یا از صفحه خشک کن تجاوز می کند میتوان قطع کرد به شرط آنکه کمی از قاعده قسمت بریده شده (قسمتی از دمبرگ یا پایه گل) را در گیاه باقی بگذاریم تا بشود فهیمد چه قسمت هائی بریده شده.

7- در برگ ها باید سعی کرد سطح زیرین برگ نیز نمایان باشد برای این کار کافی است قسمتی از یک برگ را تا کرد و یا بعضی از برگ ها را برو خواباند.

8- وقتی برگ های یک گیاه شانه ای و بزرگ باشند می توان همه را قطع نمود فقط یکی را باقی گذاشت اگر آن یکی خیلی بزرگ است و از صفحه تجاوز می کند می توان در جهت طول به دو نیمه تقسیم کرد به شرط آنکه برگچه انتهائی باقی بماند.

9- در برگ های پنجهای بزرگ نیز می توان رو به فوق را به کار برد یعنی آن ها را به دو نیمه تقسیم کرد و فقط یک نیمه را گذاشت.

10- اگر پهنای گیاه به اندازه ای بزرگ باشد که از کاغذ خشک کن تجاوز می کند می توان گیه را در جهت طول به دو نیمه تقسیم کرد و نیمه ای را که کامل است خشک کرد و نیمه دیگر را دور انداخت.

11- اگر قد گیاه بسیار بزرگ باشد که در صورت تا کردن باز هم از کاغذ خشک کن تجاوز بنماید باید گیاه به چند قسمت تقسیم نمود یعنی یک تکه از قاعده یک تنه از وسط یک تکه از راس انتخاب نموده و خشک کرد و این را در صفحه کاغذی یادداشت می کنند.

12- در بعضی از گیاهان کافی است بک برگ و یک گل آذین را خشک و محافظت نمود ولی در این حالت باید شرح مختصری از ساقه و طرز قرار گرفتن برگ ها را در روی صفحه ای یادداشت نموده ضمیمه کرد.

13- ریشه یا سایر قسمت های زیر زمینی گیاه را باید قبل از خشک کردن خوب بشوئید.

14- از شکستن و بریدن ساقه خودداری شود و برای جلوگیری از شکسته شدن بعضی از ساقه های شکننده باید آن ها را قبلا در آب بخیسانید.

15- برای نگاه داشتن شاخه های قابل ارتجاع باید آن ها را تا کرد و انتهای آن ها را موقتا با کاغذ چسب به خشک کن متصل کرد.

16- در گیاهان پیوسته گلبرگ باید بعضی از گل ها را جداگانه خشک کرد و بعضی از گل ها را قبل از خشک کردن باز نموده بگسترانید تا همه قسمت های گل دیده شود.

17- پریانت (پوشش گل) برخی گل ها بقدری ظریف هستند که به کاغذ خشک کن می چسبند و نمی توان به سهولت آن ها را از خشک کن جدا کرد (مانند گل زنبق) در این قبیل موارد با پارچه نازکی زیر و روی گل را در کاغذ خشک کن می پوشانند آلمانی ها برای این منظور کاغذی سفید موسوم به کاغذ چرب بکار می برند.

18- در بعضی از گیاهان برجستگی های موجود است که در موقع خشکانیدن مانع می شوند که فشار به تساوی به قسمت های مختلف گیاه وارد شود در این حالت باید مقداری کاغذ روی هم بگذارند و این مجموعه را در اطراف اندام های برجسته قرار دهید. بعضی از گیاه شناسان آمریکائی بجای کاغذ قطعات کائوچوی نرمی به کار می برند می توان برایاین کار از پنبه استفاده نمود (عموما اندام های برجسته).

19- برای خشک کردن گیاهان آبزی نمی توان بلافاصله پس ار خروج از آب آن ها را بین کاغذ دمای خشک کن و پرس نهاد. بلکه بهتر است قبلا (با قطعات کوچک خشک کن آب آن ها را جذب نمود اگر صفحه کاغذ قبلا کمی مرطوب باشد بهتر است) و بعدا آن ها بین کاغذهای خشک کن قرار داد چون گیاه ممکن است کپک بزند. بهتر است هر چند عساعت یک بار آن را از پرس خارج کرد در معرض جریان هوا قرار دهند تا بخار آب به سرعت از گیاه خارج شود و محیط گرم و مرطوب جهت رشد قارچ از بین برود. در مناطق حاره و مرطوب بهتر آن است نمونه را به مدت 24ساعت بین کاغذهای خشک قرار داده و بعد از کاغذ درآورده و در ... حاوی محلول 40 درصد آلدئیدفرمیک و 3 قسمت آب قرار می دهند و پس از چند ثانیه ان را خارج کرده و مستقیما بین کاغذ خشک کن می گذارند ولی چون این محلول پوست دست را خراب می کند هنگام عمل باید دستکش مخصوص بدست کرد.

خشک کردن گیاه به حال طبیعی :

خشک کردن گیاه به صورت طبیعی به سه صورت انجام می گردد :

الف- خشک کردن گیاهان در هوا

این طریقه برای خشک کردن تمام گیاهان امکان پذیر نیست و فقط عده محدودی از گیاهان مانند استاتیس Statice و گل بی مرگ Helichrysum و گیاهان تیره گندم و امثال آن ها را می توان در هوا خشک کرد. برای این کار گل ها را پس از چیدن بدسته های مختلف تقسیم می کنیم و در حالی که ساقه رو به بالا و خود گل پایین است یعنی در واقع سرنگون می باشد در محلی خشک و تاریک آویزان می نمائیم البته باید دقت نمود که گل روی میز یا زمین یا سطح دیگری قرار نگیرد چون در این صورت تغیر شکل می دهد. پس از خشک شدن آن ها را در گلدان قرار می دهیم.

خشک کردن گیاهان در ماسه :

برای خشک کردن گیاهان از جعبه های چوبی که سر آن ها باز و ته آن ها دارای سوراخ های متعددی به قطر 8 میلی متر می باشد استفاده می نمائیم.

بدین ترتیب که ابتدا توسط یک صفحه کاغذ ته جعب8ه چوبی روی سوراخ ها را می پوشانیم (جعبه ارتفاع گیاه باشد) و با ارتفاع چهار سانتی متر در ته ظرف ماسه فاقد خاک ... خشک باشد می ریزیم و گیاه مورد نظر را در آن به طور عمودی قرار می دهیم سپس با دست چپ گیاه را نگه داشته با دست راست یا بوسیله قیف هایی که دارای سوزاخ هایی به قطر چهار میلی متر می باشند به داخل جعبه نزدیک جدار ماست می ریزیم به تدریج همه ذرات ماسه روی یکدیگر قرار می گیرد لغزیده به خود اطراف گیاه را می پوشانند. آنقدر این عمل را ادامه می دهیم که حداقل ماسه دو سانتی متر بالا تر از سطح گیاه قرار گیرد سپس روی جعبه را با یک صفحه شیشه ای می پوشانیم تا گرد و خاک بداخل جعبه نفوذ نماید آنگاه جعبه نفوذ شاید آنگاه جعبه مزبور را برای مدت چند روز در آفتاب قرار می دهیم این مدت بستگی به مقدار آب گیاه و حرارت آفتاب دارد. گیاهانی که دارای آب کمتری هستند حداقل 6 روز و برای گیاهانی که آب زیادتری دارند این مدت حداقل 8 روز در تابستان خواهد بود.

پس از مدت فوق الذکر جعبه را روی میز یا چهار پایه ای که فاقد سطح فوقانی می باشد قرار می دهیم و توسط میلهای سوراخ های سطح تحتانی جعبه را باز می کنیم ماسه به تدریج خارج می گردد بعد از آنکه جعبه کاملا از ماسه خالی شد گیاه خشک شده را وارونه نگه می داریم و به آهستگی ضربه هائی به آن وارد می کنیم تا ذرات ماسه که با آن چسبیده جدا گردد.

چون در عده ای از گیاهان قسمت های مختلف گل (ساقه، برگ، کاسبرگ و گلبرگ) رنگ خود را از دست می دهند لازم است که آن را رنگ آمیزی نمائیم. سپس گیاه خشک را در جعبه شیشه ای مخصوص که نسبت به گرد و خاک غیر قابل نفوذ باشد نگهداری می کنیم.

خشک کردن گیاهان با مواد شیمیایی :

در این طریقه از ماده شیمایی سیلیکاجل Silicagel که در داروخانه به فروش می رسد استفاده می نمائیم بدین ترتیب که کلیه قسمت های گیاه را پس از تمیز کردن با ماده سیلیکاجل آغشته می نمائیم و آن را در محل تاریک و خشکی قرار می دهیم ماده مزبور آب گیاه را جذب کرده آن را به حال طبیعی خشک می نماید.

چسباندن نمونه :

نمونه ها را بعد از خشک کردن روی صفحات سفیدی با ... در حدود 41 × 29 سانتی متر می چسبانند جنس کاغذ بر حسب نوع گیه تغییر پیر است برای نمونه های کوچک مقوای سفید نازک شبیه کاغذ نقاشی می توان به کار برد ولی برای گونه های (گیاه کتیرا) و گیاهانی نظیر آن ها همچنین گیاهان تیغ دار باید از مقوای ضخیم استفاده کرد. اتصال گیاهان پروش های زیر انجام می گیرد :

1- از نوارهای چسب دار کاغذی برای چسباندن گیاه استفاده می کند. یعنی چند نقطه از گیاه را توسط نوار چسب دار به کاغذ متصل می نماید در هر بار دانشکده کشاورزی این طریقه بکار برده می شود و این طریق از طرق دیگر بهتر است و دانشجویان بید این طریق را در کلکسیون های خود بکار برند.

2- عده ای برای ثابتکردن گیاه بر روی کاغذ سیم نازک بکار می برند.

3- برخی گیاه را به روغن کاغذ می دوزند.

4- در بیشتر ... گیاه را روی کاغذ می چسبانند و طرق چسباندن با ... مختلف صورت گرفته و به قرار ذیل است :

الف- چسب را روی شیشه مسطح میزنند گیاه را روی آن می گذارند پس از آن که سطح تحتانی

گیاه به چسب آلوده شده آن را بر یو کاغذ منتقل می کنند سپس با پارچه کوچکی چسب زیادی را پاک می کنند ممکن است چسب زیادی را با یک خشک کن جمع آوری نمود.

ب- در طریقه دوم یه کمک یک قلم مو به سطح زیرین گیاه چسب می زنند و ... گیاه را روی کاغذ

 

 

 

خشخاش

 خشخاش

نام علمی : Papaver somniferum

خانواده :Papaveraleae

خشخاش گیاهی است دیپلویید (2n = 2n)

خانواده پایا و راسه دارای شش جنس می باشد.

Roemeria -  Glaucium – Meohopsis – Papaeer Hypeccoum - chelidonium

در ایران حداقل 28 گونه گیاهی یک ساله تا چند ساله دارد. خودگشن خشخاش بر بومی اروپایی جنوب شرقی و غرب آسیا می باشد گیاهی است یکساله به ارتفاع 5/0 تا 2 متر با ریشه های سطحی، ساقه سبز، قائم، بی کرک که از ماده ای مومی پوشیده شده است.  برگ ها منفرد متناوب با رنگ سبز غبارآلوده و دارای تقسیمات عمق دندانه دار که در برگ های فوقانی این بریدگی ها عمیق تر و نامنظم تر است. گاها درشت و زیبا که در واریته های مختلف به رنگ های سفید یا قرمز مایل به بنفش دیده می شوند. میوه کپسول که بیضی و کروی یا گویچه ای که در قاعده مدور دارای پایک کوتاه به ابعاد 5-4، 7-5 سانتی متر می باشد. جنس پایا و در سراسر دنیا پراکنش دارد این چنین با 99 یا شبیه گونه است که همگی دارای سلول های خاصی با مجراهایی هستند که حاوی شیره شیری رنگی می باشد. شیرابه مذکورحاوی 10 تا 15 درصد آب، 20 درصد مواد قندی و مقداری اسیدهای آلی نظیر اسید لاکتیک، اسید فوماریک و اسید اگزالواستیک می باشد شیرابه مذکور همچنین دارای 10 تا 20 درصد الکالوئید است.

خشخاش گیاهی است روز بلند که با بلند شدن روزها دوره رشد انها کوتاه تر است.

اکولوژی و فیزیولوژی خشخاش :

معمولا در هر اقلیمی می توان کشت نمود. خشخاش برای رشد مطوب به آب و هوایی نسبتا سرد و کمی مرطوب نیاز دارد ولی به هنگام گلدهی به آب و هوایی ملایم و کمی خشک نیاز دارد. اپتیمم میانگین دمای مورد نیاز در مراحل رزت (مرحله قبل از به ساقه رفتن) که 14-12 درجه سانتی گراد از مرحله ساقه دهی تا انتهای گلدهی 17-16 درجه سانتی گراد و مرحله ظهور گل تا بلوغ 22-12 درجه سانتی گراد است و دمای 4- تا 5- درجه سانتی گراد را تحمل می کند در صورتی که در مرحله اول رشد دمای محیط بالاتر از اپتیمم مذکور باشد موجب کوتاه شدن مرحله ی رزق، گلدهی زودتر و در نهایت پائین آمدن عملکرد می شود در دمای پائین تمامی تبایین و مقدار زیادی کدئین تبدیل محصول به شدت کاهش پیدا کند.

تناوب کشت :

خشخاش گیاهی است که برای رشد و نمو به زمین هایی که غنی از مواد و عناصر غذایی هستند نیاز دارد. زمین هایی که در آن ها خشخاش کاشت می شود باید فاقد علف هرز باشد خشخاش را با هر گیاهی می توان به تناوب کشت کرد ولی گیاهانی برای تناوب مناسبند که نه تنها باعث افزایش مواد غذایی خاک می شوند بلکه مانع گسترش علف های هرز نیز می گردند. گیاهان وجینی مانند چغندرقند، سیب زمینی، غلات خوب است که پس از برداشت خشخاش کشت شوند پس از برداشت خشخاش نه تنها زمین غنی از مواد  غذایی است بلکه از ساختمان مناسبی برخوردار خواهد بود. زمین هایی را که از کیفیت مطلوبی برخوردار نیستند می توان 3 تا 5 سال به صورت آیش نگه داشت و خشخاش را پس از آماده شدن زمین در آن کاشت.

نیاز غذایی خشخاش : برای تولید 5/3 تن در هکتار پیکر رویشی 2/1 تن در هکتار کپسول، گیاهان 5/102 کیلوگرم ازت، 192 کیلوگرم اکسید فسفر و 4/114 کیلوگرم اکسید پتاس در خاک نیاز است برای تولید هر 100 کیلوگرم بذر خشخاش به 2/3 کیلوگرم گذاشن سرمای زمستان، از اوایل بهار رویش آن ها شروع می شود.

تحقیقات نشان می دهد که ماده موثره آلکالوئیدها گیاهانی که در فصل پائیز کشت می شوند کیفیت و کمیت مناسب تری خواهند داشت.

بذرها در فاصله 35 تا 40 سانتی متر کشت می شوند تنک کردن در فصل بهار انجام می شود. 30 تا 40 بوته در هر متر مربع و تراکم 300 تا 400 هزار بوته در هکتار مناسب است. عمق بذر خشخاش در موقع کاشت به نوع خاک بستگی دارد و شرایط آب و هوایی محل رویشی بستگی دارد. بین 1 تا 5/1 سانتی متر کاشت بذر در اعماق بیشتر مناسب نیست چون قادر به سبز شدن و بیرون آمدن از خاک نخواهد بود.

علف کش انتخابی خشخاش دیکوران است 2 کیلوگرم در هکتار.

مقدار بذر مورد نیاز و وزن هزار دانه :

 مقدار بذر مورد نیاز جهت کاشت در یک هکتار زمین بین 3 تا 8 کیلوگرم بر حسب استفاده از ماشین آلات کاشت بذر "مقدار کمتر" و کاشت دستی "مقدار بیشتر" متفاوت است. در یک کیلوگرم بذر خشخاش 2 تا 5/3 میلیون بذر وجود دارد در یک متر مربع 285/0 کیلوگرم بذر نیاز است وزن هزار دانه 0008/0 کیلوگرم است.

مراحل استیج بندی بذر و جوانه و گیاه کامل :

 بذر خشخاش بسیار ریز است، دو لپه ای است و بعد از 15 تا 20 روز 2 برگ متناوب و خیلی ریز سر از خاک بیرون می اورد و تا بهار ممکن است بیشتر از 6 تا 8 برگی نشود. ارتفاع گیاه به 5 تا 6 سانتی متر می رسد که باید تنک شود سپس گیاه در اردیبهشت دارای برگ های بزرگ می شود که اصطلاحا به آن ها "گفتوی"می گویند. در اواخر اردیبهشت گل ظاهر می شود و در خرداد ماه گل ها مانند کپسول ظاهر می شوند که مرحله تیغ زنی است و در اواخر خرداد کپسول ها خشک می شوند که هنگام تکان دادن باید ان ها صدا بدهند و موقع برداشت گرز است.

مواد موثره خشخاش :

بذر خشخاش : فاقد مروفین است و از هر 100 کیلوگرم بذر 31 تا 41 کیلوگرم روغن و 60 کیلوگرم کنجاله به دست می آید. از روغن بذر خشخاش در تهیه روغن جلا و رنگ های خالص و همچنین تهیه عطر و صابون استفاده می شود.

بذر خشخاش دارای 30 درصد لیندلینک است. 03/1 تا 45/1 در صد کلسیم، 79/0 تا 89/0 درصد فسفر، 5/8 تا 1/11 میلی گرم در 100 گرم آهن، 740 تا 1181 میکروگرم در 100 گرم ریبوقلاوین و ... .

الکالوئیدهای مهم خشخاش :

بیش از 40 نوع الکالوئید در خشخاش شناخته شده اند. فراوان ترین الکالوئدیهای ان مروفین، کدئین، تبایین، باباورین، نارکوتین و زوسکاپین می باشند از این میان موروفین با 42 درصد کل الکالوئیدها مهمترین آنها از نظر فراوانی و درمانی است.

آنالیز خشخاش و تاریخچه آن :

انالیز گیاه توسط Peter.ualter در سال 1937 وجود مروفین را سه هفته بعد از کشت وقتی که ارتفاع گیاهان 5/2 سانتی متر رسید اثبات نمود.

خواص درمانی الکالوئیدهای خشخاش :

 تریاک و مشتقت به دست آمده از آن در صنعت داروسازی به عنوان مخدرهای همسان – مسکن خواب آور .

ابن سینا 1037 – 980 میلادی بزرگترین فیلسوف و پزشک ایرانی رساله ای روی تریاک نوشته است که آن را به عنوان قوی ترین دارو مسکن معرفی کرده و برای درمان بیماری های چشم و اسهال توصیه نموده است. خواص دیگر از قبیل ضد دردهای اپیوپیدی "همه گیر" یا نارکوتیک "آرام کننده" به صورت مستقیم روی رسپتورهای مغزی اثر می کنند. "گیرنده های مغزی" مورفین به صورت گسترده ای در کلینیک برای کاهش دردهای مزمن و با دوزهای 10 میلی گرم به صورت وریدی "از طریق رگ" و یا عضلانی استفاده می شود.

مروفین باعث کاهش احساس درد، اثر خواب آلودگی یا انقباض عدسی چشم و کاهش رفلکس سرفه می گردد.

اپیوپیدهای نیمه سفتیک که در کاهش درد شدید کاربرد دارد عبارت است از هیدرومروفین، دیا مروفین "هروئین" و اکسی مروفین "با گسترده کمتر" کدئین و دی هیدروکدئین و تالورفین به علت داشتن اثرات ضد درد و ملایم در تسکین دردها می باشد متوسط کاربرد دارند. اتورفین یک ضد درد خیلی قوی است که در دامپزشکی استفاده می شود و کدئین یک ضد سرفه است و در خیلی از فراورده های ضد سرفه بکار می رود.

سایر ترکیبات مثل فل کدینن (Phel codeine) اتیل مروفین، هیدروکدون، اکسی کدون نیز خواصیت ضد سرفه دارند.

کشورهای عرضه کننده شیره تریاک استخراج شده آن پایاور : هلند، اسپانیا، بلغارستان، شوروی، ترکیه، ایتالیا، یونان، مراکش، تونس، افغانستان، پاکستان، هند، امریکا، انگلیس.

عمل تیغ زدن در روزهای خشک و پس از غروب آفتاب انجام می گیرد.   از هر 10۰ گرز حدود 5/1 کیلوگرم تریاک خام استخراج می شود.

 

به ليمو

به ليمو

نام علمي        :Lippia citriora kunth

خانواده          :verbenaceae

تيره               :شاپسند

نام انگليسي    :Lemon verbena

نام فرانسوي   :verveine odorana

نام آلماني       : Lemonekraut

نام ايتاليايي     : ‍Cedrina

نام عربي        : لويزه (( Luwayzah (1).

 

خصوصيات گياه شناسي

درختچه اي به ارتفاع 1.5 تا 2 متر ،با ساقه دراز ،زاويه دار ومنشعب كه داراي برگهاي ساده نيزهاي،خشن،فراهم مجتمع به تعداد3تا4 به رنگ سبز روشن وبسيار معطرمي باشد(2و1).

گلهاي ان كوچك بوده وداراي جامي است كه از خارج سفيدوازداخل آبي مايل به بنفش مي باشد

ارتفاع گياه برحسب منطقه 150-50 سانتيمتر متفاوت ميباشد(2).

اقليم مورد نيازگياه به ليمو

اين گياه بومي امريكاي جنوبي ،نواحي شيلي ،پرو و آرژانتين است كه در قرن هفدهم به اروپا وارد شد وامروزبه علت زيبايي وعطر دلپذيري كه دارد در اغلب نواحي پرورش مي يابد(2).

اين گياه به آب وهواي آفتابي ،ملايم و مصون از بادهاي شديد نياز دارد .

مناطق پيشنهادي جهت كشت گياه در كشور ايران

اقليمهاي cs-3 . Cf-2. Bs-2  

كاشت

تكثير اين گياه به سهولت به وسيله قلمه زدن يا خوابانيدن ويا به وسيله پاجوش انجام ميگيرد(2).

مقدار قلمه قلمه مورد نياز جهت كاشت در يك هكتار زمين 17000 قلمه .

فواصل كاشت (بر حسب سانتي متر)

120-80 ×50-40

سيستم كاشت (آبياري) فارو يا قطره اي

داشت

دور آبياري 10-5 روز

نيازهاي اصلي غذايي

200-150 كيلو گرم در هكتار كود ازت ،300-250 كيلو گرم در هكتار كود فسفر و100-80 كيلو گرم در هكتار كود پتاس

روش كاشت

خزانه

اواخر پاييز در گلخانه

زمان مناسب براي كاشت قلمه در خزانه . طول مدت ريشه دار شدن قلمه جهت انتقال به زمين اصلي :3-2 ماه

زمان مناسب جهت انتقال قلمه ريشه دار به زمين اصلي :

اوايل بهار به محض مرتفه شدن خطر يخبندان

 

بافت مناسب براي رشد گياه  بافت متوسط وعميق كه خوب زهكشي شده باشد

  PH اپتيمم مورد نياز: محدوده 7

برداشت

زمان برداشت 3-2 بار در سال در ماههاي خرداد،مرداد و مهر

گونهاي مختلف گياه به ليموومحل رويش آن در سراسر دنيا:

Lippia graveolens  برزيل و مكزيك

L.scaberrima    افريقاي جنوبي

L . microcephala   بومي برزيل

L. gminata   نواحي انتيل ونواحي امريكاي جنوبي

 L.adoensis   ايالات متحده امريكا

اندامهاي مورد مصرف گياه به ليمو

برگها و سرشاخه هاي گلدار و تهيه اسانس وآب مقطر

برداشت

برداشت به صورت هرس شاخه هاي گياه صورت ميگيرد (توسط قيچي باغباني يا بادست يا موورهاي سرزن)

تركيبات شيميايي

 تركيبات عمده اسانس به ليمو عبارت است از

سينئول ،ليمون،ژرانيال ،اكسيد كريوفيلن كه حاوي ويتامينهاي گروه A.E.C(3).

خواص دارويي

مقوي معده ،ضد تشنج، رفع كننده دردهاي عصبي ،پايين آورنده درجه گرمايي بدن،رفع سوء هضمها ،درد معده ،نفخ،تنظيم كننده تپش قلب♥ (لرزش وتپش قلب را آرام مي سازد)،سرگيچه ،حالات عصبي ،خستگيهاي روحي وسردردهاي يكطرفه.

از نظر تقويت معده بايد آنرا در رديف بهترين داروها قرار داد وبراي اين منظوربايد آن را به صورت دم كرده مانند چاي استفاده كرد.

موارداستفاده در مواد خشبو كننده

  اسانس آن بوي بسيارمطبوع دارد .ليمونن  موجود در به ليمو در عطر سازي ،معطر نمودن مواد آرايشي فساخت صابونهاي رنگي،خشبوكنندها،طعم دهنده ها،به عنوان حلال در ساخت رزينها ونرم كننده به كار ميرود(عطر اين گياه بخصوص مورد علاقه خانمها بوده است !☺).

موارد منع مصرف:

در افرادي كه به قرمزي پوست الرژي دارند وبه بوي ليمو حساسند استفاده از آن توصيه نمي شود (تركيبات ليمونن ماده تلخ مركبات وليمو است واثر سمي وتحريك كننده پوست رادارد

 

منابع                    REFERENCE

1- آنا كروگر . ترجمه علي محمد عبادي ، آزيتا عبادي .جادوي سبز .ماهنامه خواص دارويي وقدرت جادويي گياهان . ص 59 و 60

2-  آنتوني .سي .دوك . كارشناس سازمان درماني بهداشتي بيتر بلاك مديكر انگلستان .گياهان معطر آفريقايي . ماهنامه صنايع بهداشتي آرايشي . ص 18 و19 و20

3- علي زرگري . گياهان دارويي ، انتشارات دانشگاه تهران .ص 712  و713  و 714  

4- فرامرز مجاب ،كتايون جاويد نيا ،افشين رزقي،مصطفي يارمحمدي.بررسي تركيبات شيميايي اسانس گياه به ليمو. فصلنامه گياهان دارويي

5- يزداني داراب ،سحر شهنازي ،حامد سيفي ،1383.كاشت ،داشت ،برداشت گياهان دارويي .انتشارات جهاددانشگاهي تهران . جلد اول ص 100و101 و102

مرزنگوش

مشخصات گیاه شناسی

گیاه مرزنگوش با نام علمی  origanun majoranaو از خانواده  lamiaceae می باشد. مرزنگوش گیاهی است کوچک، پایا، علفی با شاخه های چوبی زیاد و پوشیده از کرک می باشد. در نواحی مدیترانه ای قابل کشت است و دارای برگ بیضوی و ساده، گل کوچک به رنگ سفید یا گلی، میوه کپسول ریشه منشعب و سطحی می باشد.

اهمیت گیاه:مهمترین مواد اندام برگ شامل اسانس، تانن، مواد تلخ، تیمول و کارواکول و نمک های معدنی می باشد.ترکیب شیمیایی آن اوژنول، آلفالینالول، اسید رزمارین، مواد رزینی، ترکیبات ترپنی هیدروکربوردار، آلفاترپینول، گاماترپینن، اسید کافئیک، سیس سابینن هیدرات است.

خواص درمانی:

- آرام بخش، ضداسپاسم، مدر، خلط آور، مقوی معده، هضم کننده، التیام دهنده زخم ها، ضدسرفه، ضد اسهال و ضدالتهاب، درمان رماتیسم، دردگوش، درد دندان

- اشامیدن دم کرده آن زکام رطوبی را برطرف می کند

- روغن مرزنگوش، عفونت گوش را برطرف می کند و مالیدن آن به صورت موضعی باعث رفع تشنجات عصبی یا پرش موضعی می شود وعصب و عضلات را نرم می کند.

 - پخته شده آن را به صورت ضماد در آورید جای زخم و سالک که روی پوست مانده باشد را از بین می برد.

- بوئیدن آن بویایی را تقویت میکند و بخور آب سبب بازشدن بینی می شود.

- دم کرده آن میگرن را در درمان می کند.

شرایط اکولوژیکی:گیاهی است گرمسیری و چندساله که در خاک های (غنی از مواد هوموسی) غنی لومی و سبک که زهکشی شده باشد. با  9/4 تا 7/8 pH  . در ارتفاعات رشد خوبی دارد در دمای 1- تا 2- درجه سانتی گراد سرمازده می شود. این گیاه در مقابل سرما مقاومت ندارد و باید در محلی آفتابی و گرم کاشته شود

نحوه تکثیر: از طریق بذر (جنسی) یا تقسیم کردن ریشه ها (غیرجنسی) ازدیاد می یابد.

کاشت: کاشت به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم انجام می گیرد.

زمان مناسب برای کشت مستقیم بذر نیمه دوم اسفندماه به صورت ردیفی با فاصله 40 تا 50 سانتی متر است. میزان بذور مورد نیاز 8 تا 10 کیلو در هکتار است.

عمق کاشت بذر 5/0 سانتی متر است. رطوبت زمین باید %60 باشد.

داشت: آبیاری گیاه به صورت فارو دور آن بین 15-5 روز متفاوت است. وجین علف های هرز و استفاده از علف کش مرکازین قبل از انتقال نشاءها به زمین اصلی و رونستار و محلول گراماکسون قبل از جوانه زنی بذرها مهم است. بیماری لکه برگی یا ساقه که عامل آن قارچ الترناریا است را می توان با دو ماده ی بازودین و رووکیل قبل از کاشت بذر مهار کرد.

آفت گیاه حشره پروانه برگخوار است که با محلول 4% زینبار و بی.ای.58 و اولتر اسید از بین می رود.

 برداشت: دراولین سال برداشت اندام رویشی از ارتفاع 8 تا 10 هفته پس از کاشت صورت می گیرد یعنی اواسط تیرماه به علت بالا بودن میزان اسانس در پایان گلدهی و در سال دوم تا 4 بار می توان برداشت میوه ها از اواخر زمستان تا پاییز برداشت       می شود و فقط یکبار.

فرآوری: گیاه گلدار در سایه در حرارت 35 درجه سانتی گراد خشک می کند. آن را به ضخامت 10 تا 20 سانتی متر روی هم پهن می کنند تا خنک شود اگر مقدار محصول زیادباشد از خشک کن الکتریکی استفاده می کنند سپس آن را خرد می کند و در کیسه می ریزند برای مصرف ادویه ای. برگ و گل مرزنگوش اسانس دارد، اسانس ان را در درجه حرارت 40 تا 50 درجه      سانتی گراد استخراج می کنند. این اسانس در ظروف شیشه ای دربسته و در جای خشک و خنک دور از  نور نگهداری می شود.

 

 

پروانش

پروانش یا پریوش :

استفاده از پروانش در اروپا به 3 تا 5 سال قبل از میلاد مسیح باز می گردد. به علت وجود الکالوئیدهای ارزشمند در پیکره رویشی و ریشه پروانش دراثر فارماکویه ها به عنوان یک گیاه دارویی مهم معرفی و خواص آن نیز بیان شده است. این گیاه به دلیل داشتن الکالوئدیهای "وینبلاسین" و "ونیکرسیستن" که هر دو اثر انتی نیوپلازی دارند در صنایع داروسازی اهمیت بسیار دارد.

مشخصات گیاه شناسی :

پروانش گیاهی است درختچه ای چند ساله که البته در مناطق سرد به صورت یک ساله کاشته می شود. منشا آن مناطق حاره و گرمسیری مانند جنوب هند و اندونزی و ماداگاسکار گزارش شده است. طول ریشه اصلی پروانش 20 تا 40 سانتی متر است. رنگ ساقه قرمز کم رنگ یا سبز می باشد. برگ ها ساده، براق،

چرمی، تخم مرغی شکل و متقابل هستند. گل ها در انتهای ساقه های اصلی و فرعی پدیدار می شوند. رنگ گل ها سفید یا صورتی است. گل ها اواخر بهار تشکیل می شوند و تا قبل از سرما روی گیاه باقی می مانند. میوه استوانه ای شمل است و پس از رسیدن با شکاف طولی باز می شوند. طول بذر 3 میلی متر و پهنای آن یک میلی متر است.

وزن هزار دانه 2 تا 4/2 گرم است و تاکنون 95 نوع الکالوئید از این گیاه استخراج شده است. الکالوئیدهای پروانش همگی از گروه ترپتوفان است. مهمترین الکالوئدیها "روباسیت" است که از ریشه استخراج می شود.

نیازهای اکولوژیکی :

منشا پروانش، مناطق گرم و حاره ای گزارش شده است و در طول رویش خود به نور کافی، گرمای مناسب و بارندگی زیاد نیاز دارد. درجه حرارت مطلوب برای رویش بذر 20 تا 22 درجه سانتی گراد است. رشد گیاه در دمای 10 درجه سانتی گراد متوقف و خود گیاه در دمای صفر درجه خشک می شود. بافت خاک باید از نوع سبک و شنی و حاوی مقدار مناسیب موارد و عناصر غذایی باشد.

تناوب کشت :

پروانش را با هر گیاهی می توان به تناوب کشت کرد. ولی بهتر است این عمل با گیاه وجینی انجام گیرد. تناوب کشت با گیاهان خانواده بادمجان توصیه نمی شود. زیرا این گیاه به سهولت به بیماری های ویروسی مبتلا می شود. چون پروانش به اکثر علف کش ها حساس است.

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز :

گیاه پروانش در خاک های شنی خوب رشد می کند. تحقیقات نشان داده استفاده از کود حیوانی باعث افزایش عملکرد ریشه و پیکر رویشی پروانش می گردد. افزودن 40 تا 50 میلی گرم در هکتار ازت و 60 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس در فصل پاییز به خاک سبب تسریع در رویش و افزایش عملکرد می شود.

آماده سازی خاک :

در فصل پاییز پس از اضافه کردن کود حیوانی تخم مناسبی در عمق 25 تا 30 سانتی متر خاک فرو می کنند.

تاریخ و فواصل کشت :

کشت پرونش به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم است.

زمان برای کشت مستقیم اواسط زمستان (بهمن و اسفند) است. و فاصله ردیف های کاشت 45 سانتی متر و فاصله بوته از یکدیگر 30 سانتی متر کاشت باید یک سانتی متر بشد و بذر 5/2 کیلوگرم در هکتار می باشد. زمان کاشت غیرمستقیم زمستان در (دی و بهمن) است.

روش کاشت :

تکثیر و پرورش به وسیله بذر صورت می گیرد.

آویشن

آویشن

نام علمی گیاه : Thymus serpllum

نام انگلیسی : Thyme

خانواده : Lamiaceae

تیره : نعناء

گیاهی است خشبی، چند ساله و دائمی، دارای ساقه های متعدد که بلندی آن به 25-20 سانتی متر می رسد       برگ ها به رنگ سبز خاکستری و خیلی کوچک گل ها کوچک و گاهی خوشه ای به رنگ سفید مایل به بنفش که گاهی هم به رنگ سرخ و صورتی دیده می شود. این گیاه در آب هوای معتدل و ملایم، متمایل به گرم، خشک و آفتابی نیاز دارد. آویشن به وسیله بذر، قلمه، تقسیم بوته تکثیر می یابد. وزن هزار دانه اش 3/0-2/0 گرم است. pH مناسب 5/6 تا 6 است روش کشت بیشتر به صورت خزانه گرم جهت ریشه دار کردن قلمه ها است زمان مناسب برای کاشت بذر در خزانه اواخر زمستان است و زمان مناسب برای کاشت قلمه اواخر پاییز می باشد.

بافت خاک مناسب برای رشد این گیاه خاک سبک و خوب زهکشی شده است اندام مورد استفاده گیاه آویشن برگ و سرشاخه های گل دار آن هستند. زمان اولیه برداشت آویشن اواسط بهار همزمان با آغاز گلدهی است و زمان دومین برداشت اواسط تابستان همزمان با دومین گلدهی و سومین و آخرین برداشت، اواسط پاییز باید انجام شود.برای خشک کردن برگ ها و سرشاخه ها باید آن ها را در دمای 35-30 درجه سانتی گراد و در محلی خشک و سایه و در معرض هوا قرار داد و بعد از خشک شدن آنها را در ظرف های غیر قابل نفوذ نسبت به هوا قرار داد.

این گیاه مراقبت خاصی لازم ندارد فقط باید مزرعه هر 5-4 سال یکبار به طور کامل برداشت شده و شخم خورده و کشت مجدد شود تا بوته های قوی، پرگل و پربرگ دوباره رشد کنند.

 

از گیاه آویشن برای بیماری های سیاه سرفه، برونشیت، عفونت ریه، سرماخوردگی، آنفولانزا و برای درمان نفخ و گرفتگی های

عضلانی و به عنوان ضد اسپاسم نیز استفاده می شود

گاو زبان

مقدمه:

به فارسی« گاو زبان» و در کتب سنتی به نام های « لسان الثور» نامبرده می شود. نام علمی آن officinalis borago است. این گیاه در ایران در بعضی نقاط آذربایجان می روید. گاوزبان چند نوع است. و برگ های آن بعلت داشتن کرک های زبر شباهت زیادی به زبری زبان گاو دارد. ازاین جهت آن را گاوزبان نامیده اند. این گیاه مصرف درمانی دارد و نوع طبی بوراگو آفیسنالیس officinalis borago نامیده می شود.(2)

تاریخچه:

به نظر می رسد که گاوزبان از نواحی غرب مدیترانه اسپانیا و آفریقای شمالی منشاء گرفته و از آنجا به سایر نقاط جهان انتقال یافته است: سوابق تاریخی نشان می دهد که مردمان دوران قدیم آن را نمی شناختند و احتمال می رود نخستین بار این گیاه توسط Maure  ها که مردمانی از طوایف شمال آفریقا بوده اند به اسپانیا جهت پرورش انتقال یافته و از آنجا به نواحی دیگر نفوذ پیدا کرده است. گاوزبان در کوهستان های کشور فرانسه تا ارتفاعات 1800 متری دیده می شود.(1)

گیاهشناسی:

این گیاه به فرانسوی Bourrache officinale و به انگلیس borago گفته می شود. از خانواده Boraginaceae و گیاهی است علفی، یکساله، بلندی آن تا 60 سانتی متر. ساقه های آن شیار دار، ساقه و برگ پوشیده از کرک یا موهای خاکستری خشن است. برگ ها منفرد، بیضی، غیر مسطح و موج دار و در قسمت پایین گیاه با دمبرگ و در قسمت بالای گیاه بدون  دمبرگ است و ساقه را در آغوش می گیرد. گل های آن آبی ( به ندرت سفید یا قرمز) و در بهار تا اواسط تابستان ظاهر می شود.(2)

خواص درمانی:

گل و برگ گاوزبان اثر نرم کننده، معرق، مدر، آرام کننده و تصفیه کننده خون دارد. مصرف آن در تمام مواردی که احتیاج به تقویت اعمال کلیه، برونش ها و پوست باشد مانند زکام، سرفه، برونشیت، ذات الریه، دفع ادرار، سوداء، حالات تحریکی و احتقانی اعضائی مانند کلیه و طحال توصیه می گردد. در رفع التهاب و ورم کلیه و تسکین دردهای ناشی از آن موثر است. از گاو زبان به علت مدر بودن در آغاز بیماری های سرخک و مخملک به منظور دفع مواد سمی از راه عرق و ادرار استفاده می شود. شیره ی گیاهی خاصیت تصفیه کننده خون با اثر قوی دارد. له شده برگ تازه گاوزبان بر روی آبسه ها وسوختگی های بدن حالت تسکین و بهبودی دارد. از روغن بذر جهت درمان اگزما استفاده می شود. همچنین ضد التهاب کلیه و مثانه می باشد(3و2و1)

ترکیب شیمیایی:

در گیاه گاوزبان که مورد تجزیه و بررسی قرار گرفته است در حدود 30 در صد لعاب وجود دارد و به علاوه برگ ها و گل های گیاه دارای نیترات دو پتاسیم و کمی اسانس و املاح منگنز، منیزیم، اسیدفسفوریک و مقدار کمی آلانتوئین است.(1)

کاربرد گیاه:

گیاه تازه گاوزبان از نظر حکمای طب سنتی گرم است. مدر، معرق و آرام بخش است و تمام اعضای گیاه به خصوص گل های آن مفرح و مقوی اعضای رئیسه بدن است و مسهل ملایمی برای صفرا و سودا  می باشد. برای بیماری های سرسام و با خود حرف زدن، وسواس، مالیخولیا، خشونت گلو و سینه، سرفه، تنگی نفس، یرقان و سنگ کلیه و مثانه اثر مفید دارد ولی برای طحال مضر است. دم کرده آن با نبات یا شکر و یا عسل برای رفع خشونت سینه، سرفه و تنگی نفس مفید است. دم کرده گاوزبان برای عرق کردن، آرامش و لینت مزاج مفید است.

از مصارف دیگر گاوزبان آن است که از برگ های جوان در بسیاری نواحی به صورت سالاد استفاده می شود. برگ پخته گاوزبان به صورت اسفناج مصرف می شود. از گل گاوزبان برای رنگ کردن سرکه معمولاً استفاده می نمایند. گل گاوزبان در فرمول شربت سالسپاری کمپوزه وارد می گردد. شربت سالسپاری به عنوان معرق و تصفیه کننده خون مصرف دارد.(1)

نیازهای خاکی و آب و هوایی:

بافت لومی- رسی و خاک های شنی در مناطق با آفتاب های تند برای گیاه مناسب نیست. در محدود 8/2 تا 4/5 رشد می کند اماph مناسب گیاه6/6 می باشد.نیازهای اصلی غذایی این گیاه 200-150 کیلوگرم در هکتار ازت، 150-100 کیلوگرم در هکتار فسفر و 150-100 کیلوگرم در هکتار پتاس است.(3)

عملیات زراعی:

 نحوه تکثیر به صورت بذر انجام می گیرد. فواصل کاشت60-45  20-15سانتی متر است. روش کاشت به صورت مستقیم درابتدای فصل بهار اما با توجه به شرایط محیطی امکان کاشت آن در پاییز و در اواخر زمستان  وجود دارد. طول مدت جوانه زنی بذر 8-7 روز می باشد. مقدار بذر مورد نیاز جهت کاشت مستقیم در یک هکتار زمین 7-5 کیلوگرم است. اندام مورد استفاده گاوزبان کل اندام هوایی را شامل می شود.(3)

برداشت و مراقبت های پس از برداشت:

اواخر خرداد هنگامی که بوته ها شروع به گلدهی کردند (قبل از تشکیل بذر)برداشت آن انجام می شود و بسته به شرایط اقلیمی 4-3 چین برداشت می شود. با استفاده از خشک کن در دمای 40-35 درجه سانتی گراد یا در سایه و تحت دمای محیط باید خشک شود. قبل از برداشت بهتر است مزرعه از علف های هرز پاک شود از مراقبت های ویژه در زمان داشت ، آبیاری منظم و وجین علف های هرز می باشد. (3)

عملکرد:

عملکرد 2500-1500 کیلوگرم گیاه خشک در هکتار است. ریشه های این گیاه به کود حیوانی نپوسیده حساس هستند.(3)

 

 

كنار

كنار

Ziziphus        mauritiana

محصولي از باغات استان بوشهر

خواص غذايي و درماني

درخت كنار از جمله درختان مقدس است كه در مناطق گرمسيري جنوب كشور مي رويد و با نام هاي سدر  وسدره نيز شناخته مي شود و داراي ارقام مختلفي است . در حال حاضر در استان بوشهر طرح توسعه كنار پيوندي در حال اجرا مي باشد ، ميوه كنار پيوندي يا ber  از انواع ميوه هاي وارداتي است كه بر روي كنار ( درخت سدر ) پيوند مي خورد و ميوه ، برگ ، ساقه و حتي سايه آن مورد استفاده قرار مي گيرد .

خواص غذايي ميوه كنار : ميوه تازه كنار رسيده سر شار از ويتامين هاي A.B.C  و همچنين كلسيم ، فلورايد ، قند ميوه و پروتئين مي باشد به همين دليل در رديف ميوه هاي كاملا خوشمزه و مقوي به مصرف خوراكي مي رسد .

تركيبات موجود در 100 گرم ميوه تازه

آب	82-81 گرم	خاكستر	6/0-3/0 گرم
پروتئين	8/0گرم	پكتين	3/4 -2/2 گرم
چربي	7/0 گرم	قند	5/10 -4/5 گرم
فيبر	6/0 گرم	قلورايد	2/0-1/0 ppm
كربوهيدرات	17 گرم	كلسيم	6/25 گرم

مصارف مختلف اجزاء درخت

ميوه : ميوه كنار را به صورت تازه وخشك شده مصرف ميكنند ، در شيريني سازي ، ساخت كيك و شكلات كاربرد دارد و به صورت آب ميوه ، پودر ميوه  ،شربت ، ترشي و مربا نيز مورد استفاده قرار ميگيرد.

هسته : بعضي از كشورها از هسته كنار به عنوان تنقلات استفاده ميكنند .

برگ : از برك آن به عنوان خوراك دام وكرم ابريشم وساخت شامپو سدر استفاده ميشود .

چوب : چوب درخت كنار در كاغذ سازي و نئوپن سازي ، ادوات چوبي ، سوخت غير فسيلي و كشتي سازي كاربرد دارد .

گل:  از شهد گل كنار عسل خوشمزه اي با همين نام توليد مي شود .

مقايسه كالري كنار با ساير مواد غذايي در 450 گرم

نوع غذا	كالري	نوع غذا	كالري
خرما	1275	سيب	266
كنار	473	كيوي	259
موز	414	پرتقال	212
انبه	333	قارچ	180

خواص درماني

ميوه كنار  : خوردن آن باعث درخشندگي پوست و مانع از ايجاد جوش هاي صورت مي شود، به خاطر داشتن ويتامين c زياد باعث جلو گيري از سرما خوردگي مي شود ، ميوه كنار براي بهبود زخمها و بريدگي ها استفاده مي شود براي دردهاي مزمن ريوي و تب نيز مفيد است از ميوه هاي رسيده خشك شده آن براي رفع يبوست ( ميوه نارس آن قابض است ) و مخلوط ميوه آن با نمك و ادويه تند براي درمان ناراحتي هاي صفراوي و سوء هاضمه استفاده مي شود

ريشه كنار : خوردن آب جوشانده و پخته ريشه ، مغذي و مفيد است و براي چاق شدن و درخشندگي  پوست سودمند است .

هسته : بذر كنار ( مغز هسته ) مسكن است و همراه دوغ جهت رفع دلشوره و اضطراب و براي درمان ناراحتي هاي شكمي در دوران حاملگي استفاده مي شود و خواصيت ضد تهوع دارد .

برگ كنار : برگ كنار به صورت ضماد براي تقويت موي سر و جلو گيري از ريزش مو استفاده مي شود  و در درمان بيماريهاي كبدي ، آسم، زخم و پيچ خوردگي  و جهت بهبود و كاهش تب  بسيار نافع است (1).

نارس (كال) آن قابض و لزج  جهت بيماري اسپاسم ، رسيده آن قليل الغذا ونيم رطل آن مسهل صفرا  از معده و امعاء مصفي حرارت غريبه و خوردن ترش رسيده آن مانع صعود بخارات به دماغ و رافع صفرا و تشنگي . آب آن مفتح سده و كشنده كرم معده (2).

منابع :

1- ابن سينا ، ابوعلي حسين بن حسن بن علي . قانون في طب . انتشارات سروش . جلد 2 ص 71،241 و جلد 6 ص162

2- نوراني ،آيت الله مصطفي .  دائرة المعارف بزرگ طب اسلامي .  انتشارات فخر دين . جلد 3 . ص 399- 402

گرد آوري : محمد رسول شكراله زاده كارشناس گياهان دارويي ومعطر                           09177124014

 

کنگر

 کنگر

( GUNDELIA TOURNEFORTIIL )

اهمیت کشاورزی ، غذائی و اقتصادی

نظر به اهمیتی که این گیاه از نظر تغذیه در کشور ما دارد ، ما این گیاه را ضمن گیاهان زراعی تیره کلاه برگیان ذکر می کنیم ، ولی باید یادآوری کنیم که گر چه کشت وکار این گیاه سودمند در ایران و در کشورهای دیگر متداول نیست ، ولی این گیاه یکی از فراوان ترین گیاهان مناطق کوسهتانی و استپی ایران است که تکثیر آن به فراوانی در طبیعت بطور خود بخود صورت       می گیرد . فراوانی و جمع آوری و اقتصاد آن به حدی است که عملا در کشورما نیازی به کاشت و پرورش آن نیست ، گرچه کشت و کار آن نیز میسر است . تقریبا در کلیه مناطق کوهستانی ایران ، در دامنه های الوند بین همدان و تویسرکان ، همدان و کرمانشاه ، کوههای آذربایجان ، کوههای بختیاری و لرستان ، کوههای کردستان ، کوههای خراسان و کوههای جنوب البرز بویژه در منطقه آبعلی تا پلور این گیاه بطور خودرو به فراوانی می روید . در کشورهای اطراف مدیترانه و کشورهای آفریقائی نیز می روید . از نظر اهمیت غذائی ، قسمت خوراکی این گیاه ته دمبرگهای جوان آنست که از آنها در زیر خاک روئیده و سفید می شوند و سبزی خوشمزه و لطیف و بازارپسندی را تشکیل می دهند که در فصل بهار قبل از اینکه برگهای آن باز شود ، توسط روستائیان کوهستانی جمع آوری و به بازار شهرها و شهرستانها به بهای مناسبی عرضه می شود . مصرف آن در خورشت ( خورشت کنگر که یکی از بهترین غذاهای ایرانی است ) و بطور مخلوط با ماست ( کنگر ماست که بسیار معروف است ) و بصورت پخته و خام مورد تغذیه قرار می گیرد . حتی برخی افراد از آن کوکوی کنگر تهیه می کنند . ولی این گیاه عملا در بازارهای اروپا دیده نمی شوند و یا کمتر وارد می شود ، چون در آب و هوای مرطوب و سرد اروپا بخوبی نمی روید . در کتابهای اروپائی نیز کمتر اسمی از آن برده می شود و غذاشناسان اروپائی کمتر آن را می شناسند . دارای ویتامینهایC , B , A  فراوان و املاح سودمند غذائی زیاد است . اشتهاآور است و ترشحات غدد را تقویت می کند و تنها یک مقوی ساده نیست ، بلکه محرک شهوت بوده و آن را لذت بخش می نماید ( جزایری – 1352 ) . بیماری " برص " را که ازعدم تعادل تراوشات غدد داخلی ناشی می شود ، معالجه می کند .

بادشکن و پیشاب آور است . هضم غذا را آسان می کند و به درمان بیماری دیابت ( مرض قند ) کمک می کند . اثرات داروئی آن را در بخش دیگری مفصلا بیان خواهیم کرد . روی هم رفته  گیاه شفابخشی است که برای بسیاری از بیماریها معالج است .

از نظر اقتصادی باید گفت که مصرف آن در ایران بسیار زیاد و چند جانبه است و می تواند درآمد خوبی عاید سازد .

ویژگیهای گیاهی کنگر

این گیاه در کشورهای آسیائی ، آفریقائی و خاورمیانه از جمله ایران کسترشگاه بسیار وسیعی دارد و در ارتفاعات متوسط از 500 – 2500 متر از سطح دریا در جلگه ها و دامنه های کوهستانهای استپی ایران به فراوانی می روید . در آذربایجان ، کردستان ، لرستان ، جنوب البرز، کرمان ، خراسان ، بلوچستان می روید .

گیاهیست از گروه گیاهان عالی گلدار، ازرده دولپه ایها و از گیاهان پایا ( ریشه پایا ) از تیره کلاه برگیان ( مرکبان ) COMPOSITAE ، ازچنین GUNDELIA ، ازگونه GUNDELIA TOURNEFORTIIL .

نامهای فارسی و عربی آن کنگر، عکوب ، سلبین ، جزمع ، حرشف ، کندل ، جندل ، کعیب ، کعوب ، عقوب ، شکاغی ، طوبه ، کافیلو و کنگرخر، کنگرکوهی و غیره می باشد . نام ترکی آن کنگر، نام انگلیسی آنACANTHUS PRICKLY ARTICHOKE  نام فرانسه آن UNESORTE DARTICHAUT ، نام آلمانی آن   EINE ART = ARTISCHOCKE   EINE ART = ARTISCHOCKE  .

ریشه آن : قطور، محوری و عمیق ، پایا با پوسته سیاه

ساقه آن : علفی ، نیمه علفی ، قطور، افراشته و منشعب ، هر انشعاب به یک گل منتهی می شود .

برگها : نیمه ساقه آغوش ( نیمه پرفولیه ) بدون دمبرگ ، خشن ، ضخیم ، چرمی ، با بریدگیهای عمیق و با کناره دندانه دار ، هر یک از دندانه ها منتهی به یک تیغ تیز ، شکل ظاهری برگ خنجری یا بشکل قمه دندانه دار، برگهای پائین بوته در قاعده باریک تر شده و شکل دمبرگ نشان می دهند . برگهای بالا بدون دمبرگ و گاهی دور گل را احاطه می کنند . رگبرگها بسیار پهن و مشخص ، براکته های واقعی دردور گلها چرمی و سرنیزه ای و به یک خار خشن منتهی می شود و طول آنها بمراتب از طول گلچه ها بلندتر است . دمبرگها ی جوان بسیار لطیف و سفید رنگ .

گل آذین : نهنج تخم مرغی شکل قهوه ای رنگ که گلها بطور پراکنده در روی آن  می رویند و گلچه ها بشکل ستاره کوچک صورتی یا بنفش رنگ در روی آن دیده میشود .

گلچه ها پیوسته گلبرگ ، فقط لبه گلبرگها در انتهای خود به 5 قسمت مشخص تقسیم شده است .

میوه : فندقه خشک ناشکوفا ، ریز و قابل پراکنش .

بذر : سبک ، کشیده ، پوسته میوه بر روی آن چسبیده ، دارای چترموئی و قابل پراکنش ، در شرایط مساعد بخوبی می روید ، دارای  نامیه خوب و بادوام .

اکولوژی کنگر

از نظر آب و هوا گیاهیست بسیار کم نیاز و مقاوم به سرما و خشکی هوا و تغییرات شدید درجه حرارت شبانه روز را تحمل می کند . به همین دلیل گسترشگاه آن در آسیا و آفریقا بسیار وسیع می باشد . گاهی فراوانی آن در دامنه کوهستانهای ایران بویژه در آذربایجان ، بین زنجان وهمدان ، در دامنه های الوند و دامنه های البرز بقدری زیاد می شود که عملا یک کنگرستان               (  GUNDELIATUM) تشکیل می دهد ، ولی اکثرا همراه گیاهان دیگر مانند انواع زولا       (  ERINGIUM) ، هویج صحرائی (  DAUCUS) ، و گیاهان پیازی از جمله لاله             ( TULIPA ) ، سیرها( ALLIUM ) و غیره دیده می شود .

از نظر خاک و شرایط آن ، کنگر خاکهای عمیق و معدنی ریزشی و لغزشی را که از خرد شدن سنگها ی کوهستان و جابجا شدن آنها بدست می آید می پسندد ، چون این خاکها اولا بسیار عمیق بوده و کنگر با ریشه عمیق خود می تواند رطوبت را از لایه های مختلف آن بالا بکشد و از خشک شدن نجات یافته ، سالها به زندگی خود ادامه دهد . ثانیا این خاکها دارای ذرات گوشه تیز هستند و در داخل آنها سنگهای بزرگی جای می گیرد که پناه خوبی برای ریشه کنگر می باشد . خاکهائی که کنگر درآنها می روید ، ازلحاظ مواد آلی چندان غنی نیستند و هوموس کمی دارند . آب آنها بخوبی زه کشی طبیعی می شود .

قسمت خوراکی کنگر نیزدر درون همین خاکها تشکیل می شود ، یعنی بتدریج که برگها و دمبرگها ی کنگر رشد می کند ، خاک دامنه کوهستان اطراف آن را بطور طبیعی می پوشاند و یکنوع عمل سفید کردن طبیعی صورت می گیرد که بعدا روستائیان و کوه نشینان آنها را کنده و به بازار می آورند .

مواد آلی خاکهائی که کنگر درآنها می روید ، از ریختن فضولات دامها که در مناطق رویش آن به چرا می پردازند ، تامین می شود .

تکثیر آن و کشت و کار و پرورش آن هم در زمینهای کوهپایه ای مشابه بخوبی امکان پذیر است و چنانچه گفته شد ، فراوانی کنگر بحدی است که کشت و کار آن تصورنمی رود صرفه اقتصادی داشته باشد .

نژادها و واریته ها

تا کنون نژادهائی ازآن نام برده نشده ، ولی بنظر می رسد که با توجه به گسترشگاه وسیع این گیاه فرمهای جغرافیائی و نژادهای پاکوتاه و پابلند و زود رشد و دیررشد داشته باشد .

کنگر فرنگی (  CYNARA CARDANCULUS)

اهمیت کشاورزی ، غذائی و اقتصادی

کنگر فرنگی هم مانند " آرتیشو" یکی از گیاهان پر اهمیت تیره کلاه برکیان ( مرکبان ) است که زمان طولانی است کشت و کارآن به عنوان گیاه غذائی و نوعی سبزی در کشورهای پیشرفته بویژه در کشورهای اروپائی متداول است ، ولی هنوز چنانچه باید و شاید کاشت و پرورش آن در ایران رایج و متداول نگشته است ، گرچه بعد از جنگ جهانی کاشت آن در ایران ابتدا در منطقه کرج و بویژه در دانشکده کشاورزی کرج توسط استادان وقت باغبانی آغاز و مورد آزمایش قرار گرفته است ، ولی چندان مورد استقبال قرار نگرفته ، زیرا :

اولا کاشت و پرورش آن مراقبتهای ویژه ای مانند سفید کردن دمبرگ و غیره لازم دارد که روستائیان ایران چندان با آن آشنا نیستند .

ثانیا مزه آن چندان مناسب ذائقه ایرانیها نیست و ابتدا باید به آن عادت نمایند که مدتی طول می کشد .

ثالثا درمقایسه با کنگرایرانی که شرح آن گذشت ، گرچه از نظر تولید می تواند پرعملکرد از آن باشد ، ولی دمبرگهای کنگر فرنگی که مورد تغذیه قرار می گیرد ، دارای الیافیست که لطافت آن به لطافت کنگر ایرانی نمی رسد و همچنین از نظر کشاورزی و اقتصادی وقتی طبیعت کنگر فراوانی را در مناطق کوهستانی ایران به رایگان می رویاند و براحتی در دسترس قرار میدهد ،لزوم کاشت کنگر فرنگی بعنوان سبزی مشابه با آن چندان احساس نمی شود . با وجود این کنگر فرنگی یک گیاه پر سود و سودمندیست که دمبرگهای سفید کرده آن به مصرف غذائی ( خورشت ، کنارغذاهای فرنگی بعنوان سبزی و غیره ) می رسد .

از نظر غذائی دارای املاح فراوان و همچنین دارای ویتامینهای  A و B وC قابل ملاحظه ای است . دارای هورمونهای گیاهیست و ترشحات غدد داخلی را تنظیم می کند و فزاینده نیروی جنسی است و محرک شهوت . بادشکن و پیشاب آور است . با الیافی که دارد ، هضم غذا را آسان        می کند . به درمان بیماری قند کمک می کند . از ریزش مو جلوگیری کرده و به درمان کچلی کمک می کند . برای معالجه بیماریهای پوستی سودمند بوده و ضد خارش است . تقریبا ویژگیهای غذائی و درمانی آن شبیه کنگر ایرانی است . گیاهیست بزرگ که در هر هکتار اگر صحیح عمل شود ، 9500 -10000 بوته از آن بعمل می آید که هربوته با نرخ روز درحدود بیش از 150ريال ارزش دارد . مناسب سوپر مارکتها و بازارهای سبزی مناطق پر درآمد است . درایران از آن خورشت خوشمزه ای تهیه می کنند . برای پرورش آن رجوع شود به سبزیکاری .

ویژگیهای گیاهی کنگرفرنگی

کنگرفرنگی گیاهی است دو ساله یا چند ساله از گیاهان عالی و گلدار و از رده دولپه ای ها ، از تیرهCOMPOSITAE  ، از جنسCYNARA  ، از گونه CYNARA CARDUNCULUS

نام فارسی آن کنگرفرنگی ، نام انگلیسی آن ARTICHOKE ، نام فرانسه آن CARDON, CHARDONETTE ، نام آلمانی آن EINE ART ARTISCHOKE .

ریشه آن نسبتا بلند، محوری ، نسبتا قطور مانند کنگر ایرانی و دارای ریشه های فرعی کوچک ، ریشه پایا .

ساقه : هوائی ، علفی ، آبدار ، سبز رمگ و منتهی به یک گل مرکب.

برگ ها : بزرگ به طول 1- 5/1 متر ، به پهنای بیش از 5/0 متر ، کشیده ، نیمه افراشته ، سبز مایل به آبی (کبود) ، حاشیه برگ ها دارای بریدگی های عمیق که به دمبرگ یا به رگبرگ وسطی می رسد. نوک بریدگی های برگ به یک خار نوک تیز ختم می شود. پشت برگ ها کرک دارف دمبرگ یا دنباله برگ وسطی پهن، آبدار، پس از سفید کردن خوردنی است. (برای آگاهی از روش کشت و کار و سفید کردن، به دروس سبزیکاری مراجعه شود).

غنچه: مانند اکثر گیاهان تیره کلاه برکیان و شبیه غنچه (آرتیشو) ولی کوچک تر بوده و خوراکی نیست و کاسبرگ های آن گوشتی و آبدار نیستند.

گل آذین : نهنج پهن و گلچه های کوچک با برگ های لوله ای چسبیده، اکثرا به رنگ قرمز ارغوانی، پرچم ها 5 عدد، مادگی دارای یک تخمدان دو برچه ای و با کلاله دو شاخه.

میوه : یک فندققه خشک یا ناشکوفا با کرک های چتری قابل پراکنش.

دانه : کوچک ، کشیده ، پوسته میوه بر روی آن چسبیده ، قوه نامیه آن زیاد.

اکولوژی کنگر فرنگی

کنگر فرنگی طالب آب و هوای نیمه خشک استوایی است. بسیار روشنایی پسند و مقاوم به خشکی و سرماست.

خاک های عمیق و حاصلخیز را دوست دارد. زمین آن باید خوب قابل نفوذ و زه کشی شده باشد.

نژادهای کنگر فرنگی

از این گونه نژادها و واریته های زیادی را نام نبرده اند و فقط در نشریات زبان فرانسه به یک نژاد اصلاح شده بدون خار سفید(CARDON BLANC AMELIORE SANS EPINES اشاره شده است.

سنبل اطیب

 سنبل الطیب    

 نام علمی: ValerianaOfficinalis

 نام انگلیسی: Valerian     

 خانواده: Valerianaceae                                                               دوران گل دهی:خردادتا  مرداد 

                 

زمان برداشت: قسمت ریشه مرداد تا مهر"واله = سلامت بودن" گیاهی است علفی وبوته ای استوار و چند ساله. پویا. گونهای مختلف آن از نظر شکل ظاهری ومقدار مواد موثره فرق دارد. ریشه آن بزرگ است واز ریزوم آن انشعابات متعددی که گوشتی واستوانه ای شکل است به طول CM10 تا15و قطر آن CM2تا5 خارج می شود. قسمت خارجی ریشه قهوه ای و داخلی آن سفید است که حاوی متابولیتهای ثانویه ارزشمندی است. ساقه ی آن کوتاه. در سال اول برگ طوقه ای دارد تو خالی است و دارای شیارهای طولانی است. ارتفاع ساقه بین50 CM تا 150می باشد. برگ ها متقابل و در پائین دمبرگ بلندی دارد .  

گلها در اواسط بهار (اواخر اردیبهشت) سال دوم به صورت مجتمع در    می آیند که سفید یا صورتی و دو جنسی است. میوه تخم مرغی و به رنگ قهوه ای روشن به طول 2 تا 5 وعرض3/1 تا5/1 میلی متر می باشد. میوه بعد از 10 تا20 روز به تدریج تشکیل می شود. بذر آن تک لپه ای و در قسمت فوقانی آن 10تا15 شعاع پر مانند کوچک (یا پوس) وجود دارد که با گذشت زمان قدرت رویشی آن کم می شود.                                                                                               این گیاه بومی شرق ومرکزاروپا است اما با غرب اروپا وبخش هایی از شمال امریکا واسیا نیزسازگاراست به طورکلی نواحی معتدل وسرد سازگاری دارد و به آفتاب کامل یا کمی سایه نیاز دارد. بذر آن در دمای 18 تا 20 در حضور نور و رطوبت جوانه میزند و تاریکی مانع رویش آن است.                                                                                                                مناطق پیشنهادی برای کاشت: ناحیه معتدل خزری وکوهستانی سرد و ناحیه نیمه صحرایی سرد است. نحوه تکثیر آن به دو روش :

 1- توسط بذر (روش معمول واقتصادی)   

 2- از طریق رویشی(تقسیم بوته)     توسط بذر به دو روش

۱-مستقیم         2-غیر مستقیم                           

 برای کشت معمولا" در خزانه می کارند وبعد به زمین انتقال می دهند برای کاشت مستقیم در جایی صورت می گیرد که آب بالا باشد و بارندگی مناسب با ردیف کار بذر را می کارند و بعد غلتک می زنند تا تسریع و هماهنگی در جوانه زدن و رویش بذر باشد. البته روش مستقیم در زمین اصلی صورت می گیرد و برای غیر مستقیم در خزانه می کارند. زمان مناسب کشت مستقیم در بهار و با فواصل CM40 است وغیر مستقیم در اواسط تابستان(نیمه دوم تیر) است که بذر را در ردیف های 15 تا20 در خزانه می کارند وروی اب خاک برگ می ریزند وبعد غلتک می زنند وهنگامی که ارتفاع نشاء ها به CM15 تا17 رسید (معمولآ بین 5/1تا2 ماه) آنها به زمین اصلی منتقل می کنند و در ردیفهای به فاصله بین 50 تا60 میکارند. 

مقدار بذر مورد نیاز برای یک هکتار زمین برابر500 تا 700 گرم است وph مناسب آن 5/6 تا 5/7 است و همچنین خاک منهسب لومی و غنی با رطوبت زیاد است. 

برای آبیاری زمین را به صورت فارو (جوی و پشته کوتاه) در می آورند و فواصل آبیاری بین 7 تا 10 روز مناسب است.

در مورد برداشت آن باید در سال دوم صورت گیرد و سپس با بیل یا   چهارشاخ اقدام به برداشت ریشه کرد و در سطوح وسیع می توان با ماشین برداشت سیب زمینی برداشت کرد. بعد از برداشت باید آنها را با آب جاری شست وبلا فاصله آنها را خشک کرد.                                          

بوی تند آن که جاذب گربه است به خاطر وجود "اسید ایزووالرنیک" است. نیاز آن به عناصر غذایی بستگی به خاک دارد که کاهش یا افزایش این مواد روی عملکرد ماده موثره تاثیرمی گذارد. کود حیوانی کاملآ پوسیده باعث افزایش عملکرد ریشه می شود که در فصل پائیز هنگام آماده سازی خاک افزوده می شود.   

 همچنین در فصل پائیز افزودن 100 تا120 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس و30 تا40 کیلوگرم در هکتار ازت به عنوان مقدار پایه می باشد. برای مراقبت و نگهداری این گیاه باید بدانیم که آب ایستائی مناسب نیست و مبارزه با علف هرز و بیماری هایی چون: سفیدک سطحی وسفید دروغی و قارچ لکه برگی ولارو امری ضروری است.                           

 خواص درمانی:آرامبخش. خواب آور. ضد اسپاسم است در درمان بیقراری. مشکلات عصبی. برای خوابیدن. خستگی. ناراحتی قلبی که ریشه عصبی دارد وهمچنین تشنجات مصرف دارد. دم کرده یا خیسانده سرد آن به مقدار نیم تا پنج گرم از ریشه این گیاه تهیه می شود که در طول روز  می آشامند. این ریشه علیه تهوع. گاز شکم و انگل های روده ای موثر است واغلب عصاره الکلی آن را "قطره والرین" که آرام کننده اعصاب است به کار می برند.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

                                                        

                                 

بادام

درخت بادام

 Anygdalus communis از خانواده Rosaceae

 درختي است زيبا به ارتفاع 5-8 متر كه منشا اصلي آن در نواحي مركزي و غربي آسيا مخصوصا افغانستان و تركمنستان مشخص گرديده است و لاند زمانهاي قديم درايران قفقاز سوريه و فلسطين پرورش مي يافته است امروزه در بعضي نواحي مانند چين نيز به حالت وحشي ديده مي شود و چنين احتمال مي رود كه درخت در قرون 11 و 10 قبل از ميلاد مسيح در چين وجود داشته است. پس از آنكه اين درخت درآسيا تا يونان پراكندگي حاصل نمود روميان قديم آنرا در قرون دوم قبل از ميلاد، از يونانيان بدست آوردند و در منطقه وسيعي از كشور خود  ودره هاي آلپ انتشار دادند. درخت بادام درسال 716 و 812 ميلادي به ترتيب  به كشورهاي فرانسه و آلمان انتقال يافت

درخت بادام داراي دوواريته مفيد زير است 

A.communis var dxhis = بادام شيرين

A.  communis var .amara = بادام تلخ

درخت بادام ، برگهاي ساده ، منفرد، عاري از استيپول ، بيضوي دراز ، نوك تيز و دندانه دار دارد.

پهنك برگ آن نيز به وسيله يك دمبرگ دراز به ساقه ارتباط حاصل مي كند. گلهاي زيبا و صورتي يا گلي روشن آن چون در اوايل بهار قبل از پيدايش برگ گياه ظاهر مي شود منظره بسيار قشنگ بدان مي بخشد. هرگل آن داراي 5 كاسبرگ 5 گلبرگ و 25 تا 30 پرچم است تخمدان آن يك خانه و محتوي 2 تخمك مي باشد و پس از لقاح و رسيدن به ميوه اي  شفت مانند باميان برگوشتدار و سبزرنگ تبديل مي شود. رنگ ميوه آن در حالت تازه ، سبز و پوشيده از گرگ است ولي تدريجا ، قسمت گوشتدار ميوه يعني ميان برآن ، خشك مي گردد بطوري كه به پوسته ضخيم و خشكي ، در اطراف درون بر در مي آيد. درون بر بادام به صورت پوست سخت و محكمي ، دانه منحصر به فرد آن را از خارج فرا مي گيرد. علت وجود يك دانه در داخل درون بر آن است كه از دو تخمك درون تخمدان، منحصرا يكي از آنها و بندرت دو تخمك (بادام فيليپين) به نموخود ادامه مي دهد.

مغز بادام، بيضي شكل ، مسطح و دريكي از دو انتها نوك تيز است. انتهاي ديگر آن وضع مدور دارد. درازاي آن 2 تا 3 سانتيمتر، و پهنايش 5/1 تا 2 ضخامتش معادل يك سانتيمتراست. مغز بادام را پوسته اي به رنگ قهوه اي خناف از خارج پوشانيده است. اين پوسته اگر تازه باشد بسهولت از آن جدا مي شود ولي دردانه هاي خشك. جداشدن آن بايد به كمك آب گرم صورت گيرد زيرا به سختي به لپه هاي درون پيوستگي دارد.

لپه هاي درون پوشش مذكور ، درشت و به رنگ تقريبا سفيد يا سفيد كرم، شفاف و روغن دار است. درنوع بادام شيرين، مغز دانه ، درشت تر از بادام تلخ و رنگ پوشش آن روشن تر است. مغز بادام شيرين ، طعم ملايم دارد و بسهولت از بادام تلخ ، تشخيص داده مي شود. با سائيدن بادام شيرين درآب ، امولسيون شيري رنگ بدست مي آيد.

 به مغز بادام ، معمولا مغز زرد آلو ، گوجه و مخصوصا هلو به عنوان تقلب افزوده مي شود ولي درهر حال از روي اندازه مغز بادام و طعم و مشخصات ديگر آن كه ذكرشد ، اين تقلب به سهولت تشخيص داده مي شود. مغز هلو، پوسته اي به رنگ تيره تر از بادام و طعمي بسيار تلخ دارد. بعلاوه چنين آن غالبا به رنگ سبز است.

مغز بادام بر اثر كهنگي ، تغيير رنگ حاصل مي كند و تند مي شود. پرورش درخت بادام در زمينهاي آهكي كمي خنك بهتر صورت مي گيرد. قسمت مورد استفاده درخت بادام نيز گل ، پوست ، ميوه و مغزدانه هاي نوع شيرين و تلخ آن است.

تركيبات شيميايي بادام شيرين داراي 50 تا 55 درصد روغن (در بادام تلخ 40 تا 45 درصد) 23 تا 25 درصد مواد آلبومينوئيدي ، مخلوطي از فرمانهاي تشكيل دهنده امولسين ، قند، ضمغ ، موسيلاژ، املاح معدني (3 تا 4 درصد) و غيره است در بادام تلخ ، مقدار درصد روغن كمتر ولي امولسين زيادتر است بعلاوه داراي هيتروزيه مخصوصي به نام آميگوالينوزيد به مقدار 1 تا 5/3 درصد مي باشد. اين هتروزيه در مجاورت آب و سخت اثر امولسين ،هيدروليز گرديده ، از آن 2 ملكول گلوكز ، اسيد سيانيدريك و الوئيد بنزوئيك حاصل مي شود.

روغن بادام – براي تهيه اين روغن ، مغز بادام را پس از خشك كردن وعاري نمودن از گردوغبار، در آسيا خرد مي كنند و پس از آن به صورت خمير درآيد ، در دستگاههاي فشار قرار داده روغن آنرا استخراج مي كنند.

روغن فشار اول، تنها روغن افي سنيال مورد مصرف است. از باقيمانده فشار اول ، به كمك حرارت مجددا روغني بدست مي آيد كه به روغن فشار دوم موسوم مي باشد.

معمولا به جاي مغز بادام ، از مغز زردآلو يا هلو نيز روغن استخراج مي شود. در تهيه روغن بادام حتما بايد اين نكته رعايت شود كه اگر روغن از مغز بادام تلخ و يا مغز هلو و زردآلو استخراج مي گردد نبايد آب بكار رود زيرا افزون آب ، موجب آن مي شود كه هتروزيد دانه ، تحت اثر فرمان مخصوص ، هيدروليز حاصل كند و درنتيجه روغن حاصل ، داراي اسيد سيانيدريك و الدئيد بنزوئيك شود مغز زرد آلو داراي 40 تا 51 درصد و مغز هلو داراي 32 تا 52 درصد روغن قابل استخراج است.

تقلبات – به روغن بادام بطور تقلب روغن هاي مغز هسته زرد آلو ، هلو، دانه پنبه ، كنجد، و بادام زميني افزوده مي شود . تشخيص تقلبات دو نوع روغن اول يعني روغن مغز زرد آلو و هلو كه غالبا رخ مي دهد به شرح زير ميسر مي باشد به 5 ميلي ليتر روغن بادام، يك ميلي ليتر از مخلوطي كه به نسبت مساوي ( وزني) از اسيدسولفوريك . اسيد نيتريك دوددار و آب به تازگي وبا رعايت احتياط كامل تهيه شده و سردباشد تدريجا اضافه كرده محلول حاصل را به شدت به مدت يك دقيقه تكان مي دهند. با اين عمل . مخلوطي به رنگ مايل به سفيد حاصل مي شود كه اگر بعد از 15 دقيقه رنگ آن صورت گرديد، نشانة و حد روغن مغز هسته زرد آلو يا هلو درآن است .

روغن بادام به حالت روان ، رنگ زرد روشن و طعم ملايم دارد. در حالت تازه نيز فاقد بو مي باشد . روغن بادام در كلرفرم، سولفوردوكربن ، اتراتيليك، اتردوپترول و بنزن محلول بوده قابليت انحلال آن در الكل كم است.

روغن بادام داراي گليسيريد هاي اسيدهاي چرب، مانند اسيد اولئيك (قسمت اعظم آن ) ، لينولئيك ، پالميتيك ميريستيك و همچنين يك فيتوسترول است. هر ميلي ليتر آن به وزن  910/0 تا 915/0 گرم در گرماي 20 درجه مي باشد.

در كوكس 1937 خواص زير براي روغن بادام ذكر شده است:

وزن مخصوص درگرماي 20 درجه  913/0 تا 920/0

انديس صابوني شدن  190 تا 194

انديس يد     92 تا 99

اسيديته بر حسب اسيد اولئيك   حداكثر 50/0 درصد

روغن بادام بايد در شيشه هاي مملو از آن و كاملا دربسته نگهداري شود.

در هر 100 گرم مغز بادام خشك مواد زير وجود دارد

آب 7/4 گرم – پروتئين 6/18 گرم – روغن ثابت 2/54 گرم هيدراتهاي كربن 5/19 گرم – كلسيم 134 ميلي گرم فسفر 504 ميلي گرم آهن 7/4 ميلي گرم – پتاسيم 773 ميلي گرم تيامين 24/0 ميلي گرم – رايبوفلاوين 92/0 ميلي گرم – نياسين 5/3 ميلي گرم – انرژي غذايي 598 – مواد ازته سفيده اي يا آلبومي نوئيدي گياهي 25 درصد – قند – صمغ لعاب – اسيد سيانيدريك – يك هتروزيد به نام آميگدالين دياستازي به نام اموليسين در مغز بادام ويتامين هاي E-B-B-A وجود دارد.

اسانس بادام تلخ – براي تهيه اين اسانس . باقيمانده دستگاه فشار را كه روغن آن استخراج گرديده است ، مدني درآب خيس كرده و سپس تقطير مي نمايند. و اين عمل تقطير را پس از آنكه هيدرات كلسيم و سولفات فرودرآن اثر داده شد مجددا تكرار مي كنند تا ماري از اسيد سيتانيدريك شود. به جاي بادام تلخ ، از مغز زردآلو و هلو نيز غالبا براي تهيه آن استفاده بعمل مي آورند.

اسانس بادام تلخ ، مايعي زلال و بي رنگ است ولي بر اثر كهنه شدن، به رنگ مايل به زرد درمي آيد. بوي آن قوي و طعمش سوزاننده، كمي تلخ (درصورت دارا بودن اسيد سيانيديك آزاد) و بسيار سمي است.

اسانس بادام تلخ ، سنگين تر از آب و به وزن مخصوص 040/1 تا 060/1 در گرماي 15 درجه است. درآب به مقدار كم حل مي شود ولي در الكل و اتر به هر نسبتي قابليت اختلاط دارد. درگرماي 180 درجه مي جوشد.

اسانس بادام تلخ شامل الدئيد بنزوئيك و به مقدار كم اسيد سيانيدريك (اگريك با تقطير شده باشد) . اين اسيد با الدئيد بنزوئيك . به صورت بنزالدئيد سيانديريك C₆H₅-CHOH-CN در مي آيد.

اسانس بادام تلخ علاوه بر مواد مذكور داراي ماده اي به نام Phenoxy acetonitrileنا نيز مي باشد.

اسانس بادام تلخ سهولت با اكسيژن هوا تركيب مي شود از اين جهت ، شيشه محتوي آن بايد كاملا از اسانس پرشده باشد تا با اكسيژن هواي درون ظرف ، تركيب حاصل نكند زيرا در صورت مجاورت با هوا ، اكسيژن جذب كرده اسيد بنزوئيك متبلور رسوب مي دهد  شيشه محتوي اسانس نيز بايد دور از نور و درجاي سرد نگهداري شود به اسانس بادام تلخ طبيعي ، اگر اسيد سولفوريك اثر داده شود ، رنگ قهوه اي مايل به قرمز حاصل مي شود. اين محلول ، اگر تحت اثر الكل قرار گيرد، تقريبا به طور كامل بيرتك مي شود.

آمونياك آنرا به هيدروبنزاميد Hydrobenzamide تبديل يم نمايد.

از اسانس بادام تلخ سابقا براي رفع خارش به صورت تاثير موضعي و با رعايت احتياط استفاده بعمل مي آمده است

خواص درماني – بادام شيرين و تلخ و روغن آنها ، همچنين گل و قسمتهاي ديگر گياهان مولد آنها ، (واريته ها) هريك خواصي به شرح زير دارا مي باشند:

شكوفه بادام (گل بادام) – گل درختبادام ، بوي مطبوع ولي طعم تلخ دارد. از نظر درماني نيز داراي اثر مسهلي ملايم است. ضمنا براي آن اثر صد كرم نيز قايلند از دم كردن شكوفه درخت بادام شيرين، سابقا براي موارد مذكور ، مخصوصا در طبابت هاي اطفال ، استفاده بعمل مي آوردند و هنوز هم اين عمل در بعضي نواحي معمول مي باشد.

دم كرده 30 گرم برگ و 15 گرم گل درخت بادام در يك ليتر آب(مدت دم كردن 10 دقيقه) در رفع سرفه هاي پياپي (سياه سرفه) به مقدار 4 فنجان كوچك درفاصله غذاها، و همچنين دردرمان نارسائي اعمال كبد به مقدار يك فنجان قبل از هر غذا ،اثر درماني ظاهر مي كند.

بادام شيرين

پوست ميوه جوشانده 50 گرم پوست ميوه بادام شيرين در يك ليتر آب ، ميزان خوبي جهت رفع در گلو ،سرفه ، سرفه هاي پياپي درسياه سرفه و التهاب مجاري تنفسي است. عده اي از پزشكان نيز معتقدند كه ميزان مذكور ، منحصرا عمل تسكين دهنده دارد ولي بيماري را معالجه نمي كند.

برگ – برگ درخت بادام شيرين ،اثر آرام كننده و صفرا بر دارد و چون اعمال كبد را تقويت مي كند از اين نظر مصرف آن در نارسائي اعمال كبد توصيه شده است . مخلوط آن با پوست ثانوي گياه ، اثر تب بر، مدر و حتي ضد كرم دارد و جوشانده آن اثر مسهلي ظاهر مي كند ولي نبايد به مقدار زياد بكار رود.

مغز بادامشيرين – مغز بادام شيرين، به حالت خشك شده وبه صورت خام يا بوداده مصرف مي شود بعلاوه درتهيه بعضي از اغذيه و شيريني مورد استفاده قرار مي گيرد. مغز بادام شيرين ، دير هضم است و حتي نانهاي قندي و اغذيه داراي آن نبايد به كساني كه معده ضعيف و حساس دارند داده شود. درمصرف بادام شيرين نبايد زياده روي نمود و يعني بايد به مقدار 6 تا 15 عدد بر حسب سن مصرف كرد.

روغن بادام شيرين –روغن بادام شيرين اثر ملين دارد. امولسيون آن اثر خاص بر روي روده بزرگ و رفع التهاب آن ظاهر مي نمايد.

از روغن بادام شيرين ، در رفع سرفه هاي خشك منشاء عصبي ، برونشيت حاد، حبس البول، قولنج هاي كليوي ، سنگ كليه ، وجود خون در ادرار دردهاي زمان زايمان ، بي تابي هاي كودكان ناشي از دل پيچه و حالات تشنجي و غيره استفاده بعمل مي آيد.

در استعمال خارج ، روغن بادام شيرين اثر نرم كننده والتيام دهنده دارد و از آن جهت رفع التهابهاي سطحي بدن ، سوختگي ها و در باد سرخ استفاده بعمل مي آيد. روغن بادام شيرين اگر به تمام سطح بدن كودكان مبتلا به سرخك و مخملك ماليده شود ، خارش را در آنان تسكين مي دهد.

در مبتلايان به ناراحتي هاي پوستي مانند اگزماي خشك، اثر تسكين دهنده به صورت ماليدن بر روي عضو ، ظاهر مي نمايد.

بادام تلخ – بادام تلخ داراي گلوكزيد مولد اسيد سيانيدريك است. از اين نظر مصرف آن درنهايت دقت بايد صورت گيرد برگ وپوست و ميوه – بادام تلخ از نظر كلي داراي مصارف مختلفي شبه بادام شيرين دارد.

مغز بادام تلخ ، در تهيه بعضي شرينها ، امولسيونها وروغن بادام به كار مي رود. از بادام تلخ با رعايت احتياط مي توان در سرفه هاي نسبتا عصبي ، سياه سرفه  گريپ ، عوارض آسم، ذات الجنب ،ترشحات مهبلي ، ابتلاي به كرم كدو ، درمان دانه هاي جلدي دردناك و غيره استفاده بعمل آورد.

در استعمال خارج ، له شده مغز بادام تلخ كه كمي آب بدان افزوده شده باشد بصورت ضماد در تسكين دردهاي عصبي ، قولنج هاي كبدي و كليوي ،سردردهاي يك طرفه (ميگرن) و دردهاي روماتيسمي اثر مفيد ظاهر مي كند.

خمير بادام تلخ ، به جاي صابون مي تواند مورد استفاده مبتلايان به اگزما قرار گيرد.

در رفع لكه هاي جلدي ، كك مك و از بين بردن بوي بد پا و زير بغل نيز موثر است.

امولسيون آن در رفع خارشهاي جلدي منشا سودا و خارشهاي دستگاه تناسلي زن اثر قاطع دارد.

از بادام تلخ بايد هميشه به مقادير كم مخصوصا در مداواي كودكان استفاده بعمل آورد.

 

منابع

1-  زرگري ، علي، گياهان دارويي، جلد 2 انتشارات دانشگاه تهران

2-  مظفريان ، ولي الله . درختان و درختچه هاي ايران -–انتشارات فرهنگ معاصر 1383

3-  تريخي ، احمد حاجي . اسرار گياهان داروئي . انتشارات فرهنگ 1384

4-  فلوررنگي درختان و درختچه هاي جنگلي استان گيلان ، نشريه شماره 170/1377

 

توتون

مقدمه :

سرخپوستان آمریکا برای سمی کردن نیزه های خود علیه دشمن از عصاره توتون استفاده می کردند . برای اولین بار بود میان کشور کوبا برگهای این گیاه را به اشکال مختلف در می آورند و آتش می زدند و دود حاصل از آن را وارد دهان و ریۀ خود       می کردند . در قرن پانزدهم میلادی شخصی به نام نیکوت مقداری توتون و بذر این گیاه را از پایتخت پرتغال به فرانسه آورد و به ملکه فرانسه هدیه نمود . چون این گیاه مورد علاقه ملکه قرار گرفت نام این گیاه به پاس خدمات نیکوت ، نیکوتیانا و آنکالوئیر آن نیکوتین نامگذاری شد .

از توتون در تهیه سیگار و سیگار برگ استفاده می شود . این گیاه همچنین برای استفاده در چپق یا پیپ و غلیان کاربرد دارد . اگر چه مصرف این گیاه به هر شکل برای جسم و روح انسان زیان آور است ولی در اکثر نقاط جهان برای تولید دخانیات کشت    می شود .

نیکوتین و سایر آنکالوئیرها ی توتون در تهیۀ آفت کش ها ، قارچ کش های طبیعی ، اسیدسیتریک ، ویتامین ب 6 ویتامین کاربرد دارند . در صنایع داروسازی از مواد موثر این گیاه داروهای مسکن ، آرام بخش ، همچنین داروها یی برای ترک سیگار تهیه می شود .

چکیده :

توتون از گیاهان مهم تیره بادمجان ( Solanacea ) است این گیاه متاسفانه در اکثر نقاط برای استعمال دخانیات کشت می شود ولی به قول ترستوغان دنیا خوشحال خواهد شد اگر شاهد نقش مثبت محصولی باشد که در گذشته مورد نکوهش فراوان بوده است .

مشخصات گیاه :

توتون گیاهی است با نام علمی  Nicotiana tabacum L.  و نام عربی دخان با نام انگلیسیVirginian tobacooیا  Tobacoo    و نام فرانسوی : Grand tabc یا Tabac commun  و با نام آلمانی Virginischer taback

توتون بوته ای استوار ، علفی و یکساله است . منشا توتون آمریکای مرکزی گزارش شده است . تعدادی از محققان معتقدند نیکوتینا تا با کوم دورگی است که از آمیزش گونه سیلوستریس و توفتوزا و یا از آمیزش گونه میلوستریس با تومنتوزیفوریس بوجود آمد مانند ریشه اصلی توتون مستقیم است و انشعاب های کم و پیش فراوانی دارد. طول ریشه به اقلیم مختلف بستگی دارد و بین 50 تا 60 سانتی متر می باشد. طول ریشه در مناطق خشک به 200 سانتی متر هم می رسد. ساقه توتون مستقیم و در اوایل رویش سبز رنگ و کم و بیش نرم و پوشیده از کرک است. اما به گذشت سن گیاه، ساقه چوبی و محکم می گردد. ارتفاع ساقه بین 70 تا 25 سانتی متر است.

برگ های توتون نسبتا بزرگ بوده و دارای کناره های صاف است. برگ ها فاقد دمبرگ و به شکل نیزه ای ، خمیده و یا صاف دیده می شود. تعداد برگ های هر بوته در گونه های مختلف، متفاوت و بین 20 تا 50 عدد است. وسعت برگ توتون متغییر و بین 80 تا 120 سانتی متر و سطح آن پوشیده از کرک ها و سلول های حاوی شیره خاصی است که ماده

چسبناکی از خود ترشح می کند. برگ های قسمت تحتانی ساقه کیفیت مطلوب تری دارند. برگ های قسمت انتهایی ساقه که تعداد آن 3 تا 4 عددی و سه برگ فوقانی یا قله ای گویند.

گل های توتون به رنگ سفید یا صورتی و به صورت خوشه ای مجتمع در انتهای ساقه های اصلی و فرعی پدیدار می شود. هر  گل از 5 کاسبرگ – 5 گلبرگ به هم پیوسته و پرچم و یک مادگی 2 برچه ای تشکیل شده است. اولین گل ها در اواخر بهار (خرداد) ظاهر می شود. میوه ان از نوع کپسول و چند خانه ای می باشد. میوه ها با شکاف طولی باز می شود و دانه ها (بذرها بیرون می ریزند) . بذر بسیار کوچک  و کم و بیش بیضی شکل و رنگ آن قرمز تیره و وزن مغزدار دانه 08/ تا 1/0 گرم است.

مهمترین مواد تشکیل دهنده برگ توتون عبارتند از ترکیبات ازت دار، کربوهیدرات، اسید آلی، تانن ها مواد رنگی و اسانس است. مهمترین الکالوئدیهای توتون عبارت است از نورنیکوتین، آنابازین، نیکوتئینم و از همه مهمتر نیکوتین است. این مواد موثره در ریشه ساخته شده و به برگ منتقل می گردد و در آن ذخیره می شود. و مقدار ان بین 7 تا 3 درصد است.

  کربوهیدرات خاص محلول در آب سبب بهبود کیفیت توتون می شوند. در حالی که پلی ساکارید سبب کاهش کیفیت آن می گردد. بذر توتون 5 تا 15 روز پس از کاشت سبز می شود. دوره رویشی توتون از برد کاشت بذر تا مرحله برداشت برگ ها 90 تا 135 روز و از کاشت بذر تا رسیدن و کامل شدن میوه 130 تا 195 روز به طول می انجامد. مرحله رشد و نمو برگ ها از طولانی ترین مراحل رویش گیاه است و 40 تا 65 روز به طول می انجامد. گلدهی در توتون 20 تا 30 روز و از بدو تشکیل میوه تا رسیدن بذر 30 تا 40 روز ادامه می یابد.

نیاز اکولوژیکی:

بهترین مناطق برای کشت توتون از ناحیه استوا تا 40 درجه شمال است. درجه حرارت خاک 15 سانتی گراد باشد بذرها پس از 4 تا 2 روز در دمای 10 تا 15 درجه سانتی گراد پس از 8 تا 10 در دمای 5 تا 10 درجه سانتی گراد پس از 11 تا 18 روز و بالاخره در دمای 5 درجه سانتی گراد پس از 21 روز سبز می شوند. دمای مطلوب برای جوانه زدنی بذر توتون 25 تا 17 درجه سانتی گراد است. بذر توتون به دمای بیش از 35 درجه سانتی گراد حساسیت نشان می دهد و رویش ان متوقف می شود. تغییرات درجه حرارت نباید از 10 درجه سانتی گراد بیشتر باشد. توتون از بدو رویش بذر تا رسیدن میوه به 2000 تا 2500 روز درجه و 2200 تا 3600 کالری حرارت نیز دارد. گیاه توتون به سرما حساس هستند ولی نشاهای قوی برای مدتی قادر به تحمل 1- درجه سانتی گراد می باشد. نور سبب مقدار الکالوئیدهای برگ توتون می شود. پس کشت این گیاه در مناطق ابری و یا زیر سایه درختان سبب کاهش چشمگیر الکالوئید به خصوص نیکوتین خواهد شد.

توتون اگر برای تولید سیگار کشت بشود نور برایش مفید است و سبب افزایش کیفیت آن می شود ولی برای تولید سیگار برگ تولید شود. کشت آن در مناطق سایه مناسب تر است و برگ های ضعیف با سلول نرم و لطیف تولید می کند.

آب فراوان سبب کاهش کیفیت توتون می شود. آب فراوان افزایش عملکرد برگ    می شود ولی با کاهش نیکوتین و پروتئین برگ ها همراه اند. در طول رویش گیاهان به 360 تا 450 میلی متر آبیاری نیاز دارند و مناطقی که بارندگی آن زیاد است باید در مناطق شیب دار کشت کرد. گیاهان در مرحله توسعه و رشد برگ ها به مقادیر مناسبی آب نیاز دارند. تهیه توتون سیگار باید از خاک هایی با بافت سبک استفاده کرد. خاک های شور و خاک های حاوی مقادیر فراوان ازت برای کاشت توتون مناسب نیستند.

pH خاک برای توتون بین 2/5 تا 7 مناسب است.